Verdringen flexi-jobs gewone jobs en hoeveel kost het de sociale zekerheid? Experts geven antwoord

Naast je kantoorjob in het weekend bijverdienen bij een traiteur, of je pensioen aanvullen aan de kassa van de lokale supermarkt. Steeds meer Belgen doen het. 

Vorig jaar zijn meer dan een kwart miljoen mensen aan de slag gegaan als flexi-jobber, zo blijkt uit nieuwe cijfers. Dat is een stijging van 14 procent tegenover het jaar ervoor.  

De regering voerde de flexi-jobs in 2015 in, zodat werkenden en gepensioneerden een centje konden bijverdienen in de horeca, zonder daarop belastingen of sociale bijdragen te betalen. Sindsdien kwamen er stelselmatig sectoren bij, en vanaf juli wil de regering het systeem uitbreiden naar alle sectoren.

Voorstanders benadrukken de voordelen zoals flexibiliteit en extra inkomen, tegenstanders zien een oneerlijke fiscale behandeling en concurrentie voor reguliere jobs. 

Met de populariteit groeit ook de kritiek. Zelfs binnen de regering, die het systeem flink heeft uitgebreid. Zo heeft minister van Begroting Vincent Van Peteghem (CD&V) al verschillende keren gezegd dat het weegt op de sociale zekerheid. 

Het systeem inperken is ook een van de suggesties die de experts van het Planbureau deden in een rapport dat enkele dagen geleden verscheen. Al lijkt een verandering van koers er niet meteen aan te komen.

Maar hoe zit dat nu? We leggen 3 vragen rond flexi-jobs voor aan enkele experts van onze arbeidsmarkt.

De vraag of flexi-jobs netto extra werkgelegenheid creëren dan wel reguliere banen vervangen, is een van de hete hangijzers. Volgens de experts ontbreekt het momenteel aan een definitief antwoord door een gebrek aan data.

"Er is volgens mij geen onderzoek dat dit geloofwaardig onderzoekt voor de flexi-banen in België", stelt professor arbeidseconomie aan de UGent Stijn Baert. Hij wijst erop dat de arbeidsmarkt dynamisch is en dat de gevreesde 'crowding out' - waarbij de ene baan de andere verdringt - in wetenschappelijk onderzoek vaak niet wordt aangetoond.

Voor Baert geldt het principe van "werk creëert werk": wanneer mensen via flexi-jobs extra verdienen én extra consumeren, zorgt dat elders voor extra banen.

Arbeidseconoom Ive Marx (UAntwerpen) kijkt naar het ontstaan van flexi-jobs. In de horeca dienden ze vanaf 2015 als compensatie voor zwartwerk, na de introductie van de witte kassa. Marx erkent dat de verdringing daar waarschijnlijk beperkt is, maar waarschuwt voor de effecten in andere sectoren zoals de kleinhandel.

Hij schetst het scenario van een bloemenzaak waarbij de eigenaar in drukke periodes kiest voor flexi-jobbers en jobstudenten in plaats van een extra deeltijdse arbeidskracht aan te werven.

Aan de andere kant zegt Baert: "Stel dat een zelfstandige geen beroep meer zou kunnen doen op flexi-krachten, is het niet zeker dat die reguliere arbeid zou gaan aantrekken. Mogelijk zal hij eerder kijken naar studentenarbeid, of zelfs zwartwerk, of vaker een dag sluiten."

Ook arbeidsmarktexpert Ludo Struyven is voorzichtig. Maar, zegt hij, "er lijkt wel een verband te zijn met de afremming van de groei van andere flexibele werkvormen, zoals uitzendarbeid of deeltijdse jobs".

Hoewel werkgevers een bijdrage van 28 procent betalen, worden er geen werknemersbijdragen of personenbelastingen geheven. Ive Marx stelt dat de flexi-jobs inmiddels een loonmassa van ongeveer een miljard euro vertegenwoordigen. Het ontbreken van de werknemersbijdrage van 13 procent betekent dat de sociale zekerheid zo'n 130 miljoen euro misloopt. 

De progressieve denktank Minerva berekende eind vorig jaar dat het bedrag zal oplopen tot 479 miljoen euro per jaar tegen 2029. 

Maar de moeilijkheid bij dergelijke berekeningen is welke effecten op de bredere arbeidsmarkt - zowel positief als negatief - je allemaal meetelt. 

Het probleem stelt zich vooral op de wat langere termijn, benadrukt Ludo Struyven. "De grote vraag is waar we over enkele jaren zullen staan. Met de uitbreiding naar alle sectoren zet men eigenlijk alle grendels open voor een explosieve groei. In principe kunnen sectoren het weigeren, maar de druk zal groot zijn."

Want werkgevers (en veel werknemers) juichen de uitbreiding toe. "Voor veel ondernemers zijn de flexi-jobs het verschil tussen klanten kunnen bedienen of moeten weigeren", zegt Unizo.  

Stijn Baert vergelijkt flexi-jobs met "emmers die we plaatsen om het dak niet te moeten repareren". "In plaats van de hoge belastingen op regulier werk structureel aan te pakken, kiest de overheid voor een plejade van uitzonderingen, subsidies en kortingen."

Hij begrijpt de keuze van de regering om de flexi-jobs uit te breiden naar alle sectoren - want overal zijn er pieken en dalen om op te vangen - maar niet om het maximumbedrag te verhogen. "Met het oude plafond van 12.000 euro kon al ruim 750 uur per jaar gewerkt worden tegen voordelige voorwaarden."

Marx stelt dat "de slinger echt aan het doorslaan is". Hij vreest dat de overheid er later spijt van zal krijgen: "Op 18.000 euro geen belastingen betalen, dat zijn veel inkomsten die de staat misloopt".

Maar de slinger weer terugdraaien zal moeilijk zijn, zegt Marx. "Het is heel populair. Mensen doen het graag. Dan wordt het politiek heel moeilijk om dat terug te schroeven. Dat zal heel geleidelijk moeten gebeuren."

Het risico is dat ook de voordelen bij een hervorming dreigen weg te vallen. "Ik gun natuurlijk iedereen zijn flexi-job. Individuele werknemers of werkgevers kun je zeker niet kwalijk nemen dat ze gebruikmaken van het systeem, maar collectief en op langere termijn zijn we wel problemen aan het creëren", zegt Ludo Struyven.

De experts wijzen vooral op de ongelijkheid op de werkvloer. "Het nadeel zit voor mij bij de persoon die naast de flexi-jobber hetzelfde staat te doen, maar wel normale socialezekerheidsbijdragen en personenbelastingen betaalt. Dat voelt natuurlijk wrang", aldus Baert.

Ive Marx gaat nog een stap verder en noemt dat verschil "fundamenteel onrechtvaardig en onhoudbaar". Hij waarschuwt voor de effecten op de reguliere loopbaan, waarbij mensen bijvoorbeeld van een voltijdse job naar een viervijfde gaan om de rest van hun tijd fiscaal gunstig in te vullen met flexi-jobs.

Berekeningen tonen aan dat dat scenario inderdaad voordelig kan zijn voor lagere inkomens, maar minder voor wie al goed verdient in zijn hoofdjob. Bovendien zijn er ook wel nadelen aan verbonden

Struyven wijst er tot slot op dat de vraag 'hoe flexibel maak je de arbeidsmarkt' ook in onze buurlanden een moeilijk thema is. "Overal is men op zoek naar de juiste balans."