Zowel in Oekraïne als in het Midden-Oosten lijkt een staakt-het-vuren steeds kortstondiger en kwetsbaarder te worden. Het roept de vraag op of het zijn doel niet voorbijschiet en nog steeds dient als een betekenisvolle stap richting vrede. "Zolang de strijd niet volledig losbarst, is het een manier van onderhandelen, maar dan met wapens", vertelt militair historicus Tom Simoens.
Wat is een staakt-het-vuren nog waard als het voortdurend aan flarden wordt geschoten?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Hoewel er op dit moment een fragiel staakt-het-vuren geldt tussen Iran en de VS, komen elke dag meldingen binnen van nieuwe bombardementen en luchtaanvallen. Wat is een staakt-het-vuren nog waard, als de bombardementen gewoon blijven voortduren?
Geen einde van de oorlog
Om te begrijpen of een staakt-het-vuren al dan niet zin heeft, is het belangrijk om de juridische definitie ervan even te analyseren.
Volgens Chris De Cock, professor oorlogsrecht aan de UGent en de VUB, is een staakt-het-vuren een overeenkomst om alle militaire activiteiten gedurende een bepaalde periode en in een bepaald gebied stop te zetten. "Het heeft een tijdelijk karakter én het stelt geen formeel einde aan de vijandelijkheden en aan het gewapend conflict", vertelt hij.
In één adem met een staakt-het-vuren worden ook vaak de termen wapenstilstand en bestand gebruikt, maar eigenlijk betekenen ze niet helemaal hetzelfde.
"Bij een wapenstilstand of bestand worden de vijandelijkheden ook gestaakt, maar op een definitieve wijze. Op termijn moeten ze leiden tot een vredesakkoord en normale betrekkingen tussen landen."
Oorspronkelijk was een staakt-het-vuren een puur tactisch instrument op het slagveld. Het was bedoeld om commandanten de ruimte te geven om zieken, doden en gewonden op te sporen en te redden.
"Vandaag de dag heeft het echter vaker een strategisch en politiek karakter. Het zijn akkoorden die op het hoogste niveau (bijvoorbeeld tussen ministers of regeringsleiders) worden afgesloten om de strijd tijdelijk te staken. Omdat de exacte voorwaarden vaak niet publiekelijk bekend zijn, worden deze akkoorden als zeer fragiel beschouwd."
Stilte voor de storm
Toch is een staakt-het-vuren lang geen eerste stap richting een duurzame vrede of een humanitair instrument. Het is de laatste jaren geëvolueerd naar een hoofdzakelijk militair-strategische zet.
"Een staakt-het-vuren geeft legers de broodnodige ruimte om te hergroeperen of de wonden te likken", vertelt Tom Simoens, professor geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School (KMS). Simoens wijst erop dat dergelijke pauzes vaak voortkomen uit "militaire noodzaak", zoals het verplaatsen van extra defensieve systemen (bijvoorbeeld luchtafweer) naar een bepaalde plaats.
In Oekraïne weten ze ondertussen dat ze na zo'n tijdelijk bestand de volle laag krijgen
Tom Simoens, professor geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School
Dat merk je bijvoorbeeld ook bij het recente staakt-het-vuren tussen Rusland en Oekraïne. Die pauze in gevechten gaf Rusland de mogelijkheid om zijn drones en raketten op te sparen, om dan massaal in 1 keer af te vuren. "In Oekraïne weten ze ondertussen dat ze na zo'n tijdelijk bestand de volle laag krijgen", weet Simoens. Het is de stilte voor de storm.
Eerder deze week kreeg Kiev nog een zware aanval te verduren
Daarnaast stelt Simoens dat kleine schendingen of incidenten tijdens een bestand vaak bedoeld zijn om de "puntjes op de i te zetten en eventjes te tonen wie dat we zijn". Hij concludeert dat een staakt-het-vuren eigenlijk een "vorm van onderhandelen is, maar dan met wapens", zolang de strijd niet weer volledig losbarst
Een staakt-het-vuren wordt dus in vele gevallen niet meer gebruikt als een stap richting vrede. Naast militaire doeleinden is het ook een manier om aan de wereldopinie te tonen dat een partij van goede wil is, "om zo internationale steun te winnen".
"Fata morgana"
Is een staakt-het-vuren dan volledig zinloos? "Dat is ook niet waar", oordeelt professor De Cock.
"Het blijft zijn waarde behouden als een noodzakelijk instrument om tot een duurzame vrede te komen, maar dat hangt sterk af van de naleving van de partijen en of dit met goede trouw gebeurt op politiek niveau."
Al is De Cock wel realistisch over de kans dat zo'n staakt-het-vuren effectief leidt tot duurzame vrede in complexe conflicten zoals de invasieoorlog in Oekraïne. "In zo'n geval is zo'n staakt-het-vuren een 'fata morgana'. De Russische president Vladimir Poetin is geen geloofwaardige partner en zo'n tijdelijk bestand zou gebruikt kunnen worden om nadien nog harder toe te slaan."
Zolang een van de partijen niet oorlogsmoe is, zal een staakt-het-vuren in deze conflicten niet snel leiden tot vrede
Tom Simoens, professor geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School
Ook Simoens relativeert de erosie door te wijzen op de historische context. Het idee dat een bestand wordt gebruikt om te hergroeperen of te herbewapenen is volgens hem "van alle tijden", al is er de dag van vandaag wel een belangrijk verschil met bijvoorbeeld een staakt-het-vuren tijdens de Jom Kipoeroorlog of de Wereldoorlogen.
"Vroeger keken grootmachten als de VS en de Sovjet-Unie over de schouder van de strijdende partijen mee om naleving af te dwingen. Vandaag ontbreekt deze externe druk vaak, of is de grootmacht (zoals Rusland) zelf partij in het conflict. Veel moderne bestanden zijn vage afspraken die niet op papier staan, wat onduidelijkheid schept over wat wel en niet mag."
En misschien is een van de belangrijkste redenen waarom een staakt-het-vuren op dit moment niet tot vrede zou leiden - zowel in het Midden-Oosten als in Oekraïne - dat de strijdende partijen voorlopig geen reden zien om de oorlog te beëindigen. "In het verleden zagen we dat een staakt-het-vuren vaak tot vrede leidde wanneer een van de partijen volledig was uitgeput", zegt Simoens. "Bij deze conflicten is dat nog lang niet het geval."
