"Voor het eerst zag ik hoop uit hun ogen verdwijnen": Tom Waes keert na 7 jaar terug naar Oekraïne

Wie in Brussel de auto instapt en 1.500 kilometer naar het westen of zuiden rijdt, landt in Madrid of Rome - plekken die synoniem staan voor onbezorgde citytrips.

Rij je diezelfde 1.500 kilometer naar het oosten, dan kom je uit in Lviv in Oekraïne. Die reis duurt even lang, en toch voelt Oekraïne veel verder weg dan Spanje of Italië.

Dat gevoel wil Tom Waes bijstellen in de special 'Reizen Waes: terug naar Oekraïne'. Hij wil tonen hoe Europees het land is, waardoor je als kijker haast automatisch de vergelijking met België maakt.

Die gelijkenissen vallen hem meteen op wanneer hij de hoofdstad Kiev binnenrijdt. "Je ziet er een platgebombardeerde Decathlon en een Ikea waar amper nog iets van overeind staat. Dat zijn exact de gebouwen die we hier ook hebben. Dat is enorm confronterend."

Een oorlog die overal voelbaar is, dat is natuurlijk wel anders dan thuis. "De eerste keer dat ik een luchtalarm hoorde, kon ik niet snel genoeg uit mijn bed zijn."

Maar zelfs dat went. "Na 10 onderbroken nachten leer je inschatten welke alarmen écht gevaar betekenen en welke je kunt laten passeren."

Toch maakt hij ook dan de vergelijking met zijn eigen leven: "Ik woon zelf op Linkeroever. Sommige luchtalarmen in Kiev betekenden dat er aanvallen waren in een wijk die even ver ligt als Borgerhout. Dan wisten wij dat we niet meteen hoefden te schuilen."

Die reflectie op zijn eigen veilige leven laat Waes de hele reis niet los. "Als je de geïmproviseerde kruisjes op de begraafplaatsen ziet, merk je dat de graven vol liggen met mannen die jonger zijn dan mijn zoon. Dan denk ik: dat had mijn Milo kunnen zijn."

Wat de vergelijking nog pijnlijker maakt, zijn de jonge meisjes die bij de graven treuren. "Dat had mijn dochter kunnen zijn die elke dag kaarsjes brengt naar het graf van haar broer. Ik kan het me amper voorstellen, terwijl werkelijk iedereen in Oekraïne wel iemand heeft verloren. Voor hen is die nachtmerrie de dagelijkse realiteit."

Terwijl hij over zijn ervaringen vertelt, raast een tram voorbij. "Kijk: voor zo'n geluid zou je in een stad als Kiev al opschrikken." De onzichtbare dreiging heeft hem duidelijk nog niet helemaal losgelaten.

Ook de mensen die hij ontmoette, blijven door zijn hoofd spoken. Voor zijn reis maakte Waes een tussenstop in Berlijn. Daar werd hij herenigd met Svetlana. Hij ontmoette haar 7 jaar geleden in Avdijivka, samen met haar man Aleksej en hun twee kinderen.

"Jullie verdienen een betere toekomst", zei Waes tegen het gezin dat destijds al dicht bij een oorlog woonde. Hoewel het gezin nu veilig in Berlijn woont, hebben ze wel afscheid moeten nemen van Aleksej. Hij sneuvelde aan het front.

"Het verdriet in Svetlana's ogen hakte er echt in. Ze draagt een loodzware last, maar zet door voor haar kinderen. Die veerkracht is bewonderenswaardig. Toen we in haar naam bloemen op zijn graf in Oekraïne legden, voelde dat heel pijnlijk, maar tegelijk heel mooi."

Ook tijdens zijn huidige reis ontmoet hij zulke moedige mensen. Waes heeft diepe bewondering voor zijn gids Volodymyr. "Hij heeft zijn dochtertje al 4 jaar niet gezien en leeft met de constante angst om van straat geplukt te worden op dagen dat hij geen gidsopdracht heeft."

Waes houdt nog steeds contact met hem. "Ik pols af en toe hoe het met hem gaat. Hij vertelde me dat vrienden van hem gewoon van de bus worden gehaald, een maand training krijgen en aan het front belanden. Zijn enige bescherming zijn de buitenlanders die hij rondleidt."

En dan is er nog de 70-jarige Olga, die op de 18e verdieping van een flatgebouw woont - zonder lift, stroom of stromend water. "Dagelijks waagt ze de tocht naar beneden voor een beetje eten, en dat bij temperaturen van twintig graden onder nul en op spiegelgladde wegen. Toch trakteerde ze ons op haar beste wodka en kaas, en bleef ze ongelooflijk positief."

"Die typische Sovjetblokken zitten vol mensen die al 4 jaar echt vastzitten op hun appartement", gaat Waes verder. "Die confrontatie maakt je heel klein. Ik voelde soms veel schroom, alsof ik een ramptoerist was. Maar zij gaven me net het gevoel dat ze blij waren dat iemand hun verhaal eindelijk vertelde."

Dat hoorde Waes onderweg voortdurend: Oekraïners zijn dankbaar dat hij een ander perspectief toont. Niet de geopolitieke analyses, wel de blik van de gewone mens die de oorlog ondergaat.

"Hoe veerkrachtig ze ook zijn, ik heb ook de wanhoop en het verdriet in hun ogen gezien. Als je vraagt of ze geloven dat het ooit stopt, zie je het licht in hun ogen uitdoven. Ze hebben geen enkel uitzicht op beterschap."

"Ik hoop dat we hen niet vergeten en begrip blijven tonen. Als je hier een Oekraïner op straat tegenkomt, vraag je dan niet af wat die hier komt doen. Besef dat zij alles en iedereen hebben moeten achterlaten."

Voor Waes is het nu duidelijk: de grens van Oekraïne op 1.500 kilometer is ontzettend dichtbij. "Kiev, dat nog net iets verder ligt, is gewoon een Europese stad. Een stad waar mensen vrezen voor hun leven en al 4 jaar niet meer slapen. Heb dus vooral bewondering voor de Oekraïners die naar België zijn gevlucht en zich hier zo snel hebben aangepast."