Europese NAVO-landen hebben hun defensie-uitgaven gemiddeld met 20 procent opgetrokken in vergelijking met het jaar ervoor. Dat blijkt uit de meest recente cijfers. Op de NAVO-top in Den Haag vorig jaar beloofden de lidstaten een hogere (financiële) inspanning te leveren voor defensie en veiligheid, tot 5 procent van het bbp. Sommige landen investeren in gloednieuwe wapensystemen, andere in megaprojecten, maar lang niet iedereen doet dezelfde duit in het zakje.
Van megabruggen in Italië tot gloednieuwe onderzeeërs: dit kopen NAVO-landen met hun recordbudgetten
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Samenvatting:
De defensie-uitgaven van Europese NAVO-landen stegen het afgelopen jaar met 20 procent tot ongeveer 514 miljard euro – de sterkste stijging sinds de jaren 50. Vooral Polen, de Baltische staten en Duitsland investeren zwaar, onder druk van de Amerikaanse president Trump en de dreiging vanuit Rusland.
Duitsland werd de grootste defensie-investeerder van Europa met een budget van 97 miljard euro. Via een speciaal fonds buiten de gewone begroting om kon het land massaal investeren zonder zijn grondwettelijke schuldenregels volledig los te laten.
Niet elk land volgt hetzelfde tempo: België wordt in rapporten genoemd als zwakke schakel. Slechts 13 procent van het Belgische defensiebudget gaat naar nieuw materieel, terwijl het grootste deel verdwijnt in personeelskosten en pensioenen.
De jaarlijkse -top - dit keer in Ankara, Turkije - nadert en veel lidstaten maken daarom de balans op. Een jaar geleden beloofden ze in Den Haag, onder druk van de Amerikaanse president Donald Trump, om hun defensie-investeringen op te krikken. Al jaren klinkt vanuit de Verenigde Staten de kritiek dat te veel Europese landen de Amerikaanse veiligheidsparaplu als vanzelfsprekend beschouwen en zelf te weinig bijdragen aan hun eigen verdediging.
De meest recente cijfers tonen een duidelijke breuk met dat verleden. De defensie-uitgaven van Europese NAVO-landen stegen in 1 jaar tijd met maar liefst 20 procent tot ongeveer 514 miljard euro. Dat staat in rapporten van de NAVO , het Zweedse vredesinstituut SIPRI en de Amerikaanse denktank Atlantic Council . Men spreekt van de sterkste stijging sinds de jaren 50.
Tegelijk daalden de totale Amerikaanse defensie-uitgaven met ongeveer 7,5 procent tot zo’n 800 miljard euro. Dat betekent niet dat de VS plots fors bespaart op het leger. De daling komt vooral doordat het Congres geen nieuwe grote steunpakketten voor Oekraïne heeft goedgekeurd.
Toch is het symbolische effect enorm: voor het eerst nemen Europese landen zelf massaal meer verantwoordelijkheid op.
Oost-Europa domineert
Vooral aan de oostflank van de NAVO is sprake van een ware mobilisatie. Polen loopt voorop en besteedt inmiddels ongeveer 4,5 procent van zijn aan defensie. Ook Letland en Estland investeren uitzonderlijk zwaar. Die landen voelen de dreiging vanuit Rusland veel directer en reageren daar ook op.
Opvallend is ook Noorwegen: voor het eerst in de NAVO-geschiedenis geeft een Europees land per inwoner meer uit aan defensie dan de Verenigde Staten. In Noorwegen draagt elke inwoner ongeveer 3.000 euro af aan het Noorse defensieapparaat, terwijl dat in de VS ongeveer 2.500 euro is.
Ter vergelijking: bij ons draagt elke (belastingbetalende) Belg zo'n 1.000 tot 1.200 euro per jaar bij (bij een gemiddeld Belgisch inkomen).
De grootste verschuiving komt echter uit Duitsland. Dat land verhoogde zijn defensiebudget met 24 procent tot ongeveer 97 miljard euro en werd zo de grootste defensie-investeerder van Europa.
Zo bouwt Duitsland aan het sterkste leger van Europa
Omdat Duitsland traditioneel strenge begrotingsregels heeft, moest Berlijn creatief te werk gaan. Via een speciaal fonds buiten de gewone begroting om - het zogenaamde Sondervermögen - kan Duitsland enorme investeringen doen zonder de klassieke schuldenregels volledig los te laten. Daarvoor was zelfs een grondwetswijziging nodig, wat bewijst hoe sterk het veiligheidsdenken in Duitsland veranderd is.
België hinkt achterop
Niet elk NAVO-land volgt echter hetzelfde tempo. België wordt in verschillende rapporten genoemd als een zwakke schakel. Met ongeveer 2 procent van het bbp haalt België wel de oude NAVO-norm, maar in het nieuwe tijdperk geldt dat eerder als minimum dan als ambitie.
Bovendien gaat een relatief klein deel van het Belgische defensiebudget naar nieuw materieel. Het grootste deel verdwijnt in personeelskosten en pensioenen (50 tot 60 procent) en algemene werkingskosten. Dat blijkt uit cijfers van de denktank Atlantic Council. 'Slechts' 13 procent van het budget gaat naar materieel en modernisering, denk aan de nieuwe F-35-gevechtsvliegtuigen, de nieuwe fregatten en mijnenjagers,...
Die tendens zien we niet alleen in ons land, maar ook in andere Europese landen. Door het oudere personeelsbestand binnen Defensie en pensioensverplichtingen verdwijnt een groot deel van het geld in lonen en pensioenen.
Die verhoudingen zullen de komende jaren moeten veranderen. De NAVO heeft een richtlijn die stelt dat 20 procent van het defensiebudget moet gaan naar nieuw militair materieel. Daardoor merken we in veel Europese landen een shift van een leger met hoge personeelsuitgaven naar een goed uitgeruste troepenmacht die snel inzetbaar is. Ook België zal die shift moeten maken om relevant te blijven in het militaire samenwerkingsverband.
Eurofighter en Skyranger
De landen die wel fors investeren, zetten sterk in op technologie en moderne oorlogsvoering. Duitsland bestelt onder meer nieuwe Eurofighters, onderzeeërs, Patriot-raketsystemen en honderden Skyranger 30-systemen.
Die laatste zijn speciaal ontworpen om goedkope drones neer te halen zonder peperdure raketten te verspillen. Dat is een rechtstreeks gevolg van de oorlog in Oekraïne, waar goedkope drones van enkele tienduizenden euro’s soms worden vernietigd met raketten die miljoenen kosten. De logica van moderne oorlog draait daardoor steeds meer om kostenefficiëntie en industriële schaal.
Een ander duidelijk voorbeeld van de manier waarop stijgende defensie-uitgaven in Europa worden opgeslorpt, is het Britse programma rond nucleaire onderzeeërs. Het Verenigd Koninkrijk investeert tientallen miljarden ponden in de vervanging van zijn strategische Vanguard-klasse en in de ontwikkeling van nieuwe aanvalsonderzeeërs binnen het AUKUS-samenwerkingsverband met de Verenigde Staten en Australië.
Deze projecten vormen de ruggengraat van de Britse nucleaire afschrikking, maar slorpen tegelijk een zeer groot deel van het extra defensiebudget op.
Ook het nieuwe NAVO-doel van 5 procent weerspiegelt die evolutie. 3,5 procent gaat naar klassieke militaire uitgaven zoals tanks, vliegtuigen en troepen. De overige 1,5 procent is bedoeld voor "defensiegerelateerde investeringen": cyberveiligheid, bescherming van energie-infrastructuur, onderzeese internetkabels en maatschappelijke weerbaarheid. Een sterk leger heeft immers weinig nut als een cyberaanval het elektriciteitsnet of ziekenhuizen platlegt.
Italië probeerde zo bijvoorbeeld de bouw van een grote brug naar Sicilië deels als militaire investering voor te stellen, met het argument dat tanks de brug in oorlogstijd zouden kunnen gebruiken. Een voorstel dat toch wel wat vragen opriep bij andere NAVO-bondgenoten. Er ontstonden immers twijfels of de nieuwe 5-procentnorm altijd zal leiden tot echte militaire versterking, of soms vooral tot creatieve boekhouding.
Omdat de categorie "defensiegerelateerde uitgaven" erg breed is, kunnen regeringen immers in de verleiding komen om gewone infrastructuurprojecten als defensie-uitgaven te labelen.
Investeren in infrastructuur
Daartegenover staat een minder zichtbare, maar cruciale zwakte: de infrastructuur. Bruggen, havens, militaire bases en transportnetwerken krijgen in de meeste landen amper 1 à 2 procent van het defensiebudget. In de Verenigde Staten is dat minder dan 2 procent, in Canada en Denemarken zelfs rond of onder 1,5 procent.
Dat creëert een paradox. Legers investeren miljarden in geavanceerde systemen zoals F-35’s of Abrams-tanks van meer dan 70 ton, maar in de praktijk lopen die soms vast op heel eenvoudige beperkingen: bruggen die het gewicht niet aankunnen, havens zonder geschikte infrastructuur of bases die niet zijn aangepast aan moderne datanetwerken en logistieke eisen.
Het resultaat is een groeiend risico op wat analisten een "papiersterk leger" noemen: indrukwekkend op papier, maar in de praktijk moeilijk inzetbaar door logistieke knelpunten.
De komende NAVO-top in Ankara wordt daarom cruciaal. Europa bewapent zich sneller dan ooit sinds de Koude Oorlog, maar de echte vraag blijft: bouwen die miljarden effectief aan een modern en geloofwaardig afschrikkingsapparaat, of verdwijnen ze deels in administratieve trucs en politieke symboliek?
