1 jaar na de heidebrand: schapen helpen de Mechelse Heide opnieuw ademen

Vorig jaar brak in mei een grote natuurbrand uit in het gebied tussen Maasmechelen en As. Brandweer, drones en een helikopter werden ingezet om de vlammen onder controle te krijgen. Aanvankelijk werd gesproken over 72 tot 75 hectare afgebrande heide. Volgens boswachter Corina Cools blijkt uit de latere terreinmetingen dat uiteindelijk ongeveer 30 hectare effectief is uitgebrand.

Sinds de brand heeft het Agentschap Natuur en Bos maatregelen genomen: zo werden onder meer zandwegen verbreed zodat brandweervoertuigen een betere doorgang hebben bij toekomstige branden. Ook schapen worden ingezet om de vegetatie te controleren. 

"De vegetatie is redelijk goed hersteld, maar dat betekent niet dat het werk gedaan is. We zitten nu met een grote oppervlakte waar dezelfde vegetatie tegelijk terugkomt. Dat maakt de natuur kwetsbaarder", vertelt boswachter Cools.

Die snelgroeiende grassen tasten niet alleen de biodiversiteit aan, maar verhogen ook de brandgevoeligheid. Net daarom is het beheer in de eerste jaren na de brand cruciaal. Zonder ingrepen kan de balans verschuiven: minder heide, meer gras en dus meer gevaar op nieuwe branden.

Daarom nam het Agentschap voor Natuur en Bos enkele maatregelen. Brandbare soorten zoals dennen zijn weggehaald. Die dennenappels zouden immers snel vuur kunnen vatten. "We zorgen ervoor dat er geen extra biomassa blijft liggen die opnieuw in brand zou kunnen schieten", zegt Cools.

Ook de zandwegen in het gebied werden aangepakt. Ze zijn breder gemaakt en opengelegd, zodat de brandweer bij een nieuwe brand sneller en veiliger het gebied in kan. Dat is nodig, want het gaat om een complex terrein van ongeveer 170 hectare, met heide, vennen en ook putten uit de Tweede Wereldoorlog.

"Als je daar met een brandweervoertuig in rijdt, is dat niet vanzelfsprekend", gaat Cools verder. "De brandweer heeft nu een duidelijke kaart van het gebied zodat ze weten waar ze kunnen rijden." Bovendien moeten de bredere zandwegen bij een nieuwe brand functioneren als een "defensieve lijn". Ze vertragen immers de verspreiding van het vuur zodat brandweerploegen meer tijd hebben om in te grijpen.

Een opvallende hoofdrol in de voorzorgsmaatregelen is weggelegd voor de schapen. Al 3 weken na de brand in mei 2025, startte het Agentschap voor Natuur en Bos met een begrazingsproject. Schapen helpen om de snelle groeiers, zoals de schapenzuring, onder controle te houden. 

"Als we die grassen niet onder controle houden, krijgt de heide het moeilijker om erdoor te komen. De schapen eten vooral het gras, waardoor de hei meer kansen krijgt", vertelt Cools nog. Vorig jaar gebeurde dat 3 keer: in juni, augustus en oktober. Telkens wanneer de vegetatie opnieuw groeit, komen de schapen terug. 

Toch kan niet zomaar het hele gebied opengesteld worden voor schapen. "We zetten de stukken waarin de schapen grazen af met stroomraster", zegt Cools. En daar is een belangrijke reden voor. "In het gebied broeden vogels zoals de boomleeuwerik en de boompieper op de grond. Als schapen overal tegelijk zouden grazen, kunnen nesten en jongen vertrappeld worden."

Die broedvogels kregen vorig jaar al een zware klap. De brand vond middenin het broedseizoen, in mei, plaats. Vele vogels zaten op dat moment met nesten op de grond. "De jongen van die periode zijn allemaal in de brand gebleven", gaat Cools verder.

Daarom vindt Cools het belangrijk dat mensen beter worden ingelicht over mogelijke natuurrampen. "We zien dat de periode van brandgevoeligheid steeds uitbreidt", zegt ze. "In het voorjaar zien we soms 3 tot 4 weken van droogte, weinig neerslag, lage luchtvochtigheid en oostenwind. Dat is ideaal voor een brand."

Ze benadrukt tot slot dat snelle melding cruciaal is wanneer mensen rook of vuur opmerken in natuurgebieden. "Als het niets is, zoveel te beter. Maar als het echt iets is, is het van belang dat je onmiddellijk kan ingrijpen en escalatie kan tegengaan", besluit Cools.