"Bijzonder zorgwekkend." Zo klinkt het in het jaarverslag van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen, die waakt over de waardigheid van wie opgesloten zit in ons land. In de periode 2023-2025 steeg de totale bevolking in gevangenissen met meer dan een vijfde. In sommige gevangenissen, zoals Mechelen, verblijven er bijna dubbel zoveel gedetineerden. Het rapport is streng.
Belgische gevangenissen 20 procent voller in 3 jaar tijd: "Kroniek van aangekondigde catastrofe"
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
De problemen in de Belgische gevangenissen zijn bekend. Met de regelmaat van de klok worden cijfers bekendgemaakt van de overbevolking en het aantal grondslapers. Dat is dan ook het grootste pijnpunt in het jaarverslag van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen (CTRG) dat vandaag gepubliceerd wordt. De Standaard en VRT NWS konden het inkijken.
Uit het jaarrapport blijkt dat de gevangenisbevolking vooral de laatste 3 jaar sterk gestegen is. In de periode 2023-2025 steeg de totale bevolking met meer dan één vijfde.
Dat heeft alles te maken met de politieke beslissing om straffen tot en met 3 jaar ook effectief uit te voeren. Maar die beslissing ging niet gepaard met een uitbreiding van de capaciteit. Het gevangeniswezen dat al kampte met overbevolking kreeg er zo nog eens een pak mensen bij.
De invoering van de gewijzigde strafuitvoering leest als een kroniek van een aangekondigde catastrofe
Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen
Concreet: "Op 2 januari 2023 verbleven er in de gevangenis 124 gedetineerden met een straftotaal tot 1 jaar en 399 gedetineerden met een straftotaal van meer dan 1 jaar tot 3 jaar. Op 2 januari 2026 waren dat respectievelijk 405 en 1.476 gedetineerden, een stijging met 1.358 personen. Of méér dan een verdrievoudiging. De invoering van de gewijzigde strafuitvoering leest dan ook als een kroniek van een aangekondigde catastrofe", zo stelt de CTRG vast.
Mechelen en Dinant
In sommige gevangenissen, zoals in Mechelen, verblijven bijna dubbel zoveel personen als wat de capaciteit toelaat. Er is plaats voor 84 mensen, maar in werkelijkheid verbleven er vorig jaar gemiddeld 153. In de gevangenis van Dinant is er plaats voor 32 mensen, in realiteit verblijven er 57.
Ook het aantal geïnterneerden in de gevangenis is significant toegenomen. In 2023 zaten nog 851 geïnterneerden in onze gevangenissen, in 2025 waren dat er 1.074. Dat zijn 223 geïnterneerden meer, terwijl men eensgezind is dat zij niet in de gevangenis thuishoren - ze zijn ontoerekingsvatbaar verklaard of worden beschouwd als mensen met een psychische stoornis. Ook dat is een pijnpunt dat al jaren bekend is.
In het jaarverslag klinkt het zo: "In de praktijk verblijven geïnterneerde personen gedurende lange periodes in penitentiaire inrichtingen waar niet kan worden voldaan aan de doelstelling van zorgverlening en re-integratie die ten grondslag ligt van de interneringsmaatregel. Deze situatie is onwettig en in strijd met internationaalrechtelijke instrumenten ter bescherming van fundamentele mensenrechten."
Exact 10 jaar geleden werd een nieuwe interneringswet gestemd met de bedoeling deze categorie van mensen (zo veel mogelijk) uit de gevangenis te houden. Maar in de praktijk is het tegendeel waar. Voor de CTRG is het helder: "Geïnterneerde personen horen niet thuis in gevangenissen en gevangenissen zijn geen plaatsen voor zorgverlening."
En misschien is het probleem nog wel groter. Het jaarrapport maakt melding van gedetineerden die hoe langer hoe meer met psychische stoornissen kampen. Zo heeft 50 procent van hen een geestelijke stoornis en bijna 80 procent had ooit last van geestelijkegezondheidsproblemen, zo wordt gezegd.
Belgische rechters straffen streng
De CTRG kijkt ook internationaal.
De overbevolking van de Belgische gevangenissen is 1 van de hoogste van de lidstaten van de Raad van Europa. De verhouding tussen de totale gemiddelde dagelijkse bevolking in 2025 en de doorsneecapaciteit in 2025 bedraagt 117 procent. België behoort daardoor tot de 5 à 6 landen met de hoogste overbevolkingsgraad. Of met andere woorden: er wordt in België erg veel én streng gestraft.
Maar ook het aantal gedetineerden op 100.000 inwoners is 1 van de hoogste van de West-Europese lidstaten van de Raad van Europa. Ons land telt per 100.000 inwoners 113,5 gedetineerden. In Frankrijk zijn dat 111,5 mensen, Spanje telt 117,2 gedetineerden per 100.000 inwoners. Portugal zit met 114,6 daartussen.
Andere lidstaten van de Raad van Europa kennen véél lagere opsluitingscijfers, zoals Duitsland met 71,2 gedetineerden per 100.000 inwoners, Denemarken 69,3 gedetineerden per 100.000 inwoners en Noorwegen 54,1 per 100.000 inwoners. Het is weinig waarschijnlijk dat al deze landen een fundamenteel andere criminaliteit kennen dan België. De verklaring ligt dus vooral in de strenge uitspraken van onze rechtbanken.
De CTRG beseft dat het probleem in onze gevangenissen niet alleen een probleem van de gevangenissen is, maar kijkt ook streng naar parketten, strafrechters...
De uitdagingen en structurele problemen waarmee het gevangeniswezen kampt, zijn niet onoverkomelijk of onvermijdelijk; ze zijn het resultaat van keuzes
Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen
De ondervoorzitter roept in zijn voorwoord trouwens nog op om fundamenteel na te denken over de zin en onzin van de gevangenisstraf. Dat is "geen vrijblijvende denkoefening", zo suggereert hij. "De uitdagingen en de structurele problemen waarmee het gevangeniswezen kampt, zijn niet onoverkomelijk of onvermijdelijk; ze zijn het resultaat van keuzes. Dit betekent dat andere keuzes kunnen leiden tot andere resultaten."
Het volledige jaarverslag kan u hier lezen.
