Commissies van Toezicht over Belgische gevangenissen: “Meer overbevolking, meer frustratie en meer incidenten”

Begin deze week bleek dat de overbevolking in de Belgische gevangenissen opnieuw gestegen is. In totaal verblijven er momenteel 13.774 mensen. Er is een capaciteit van 11.064. Er is dus een overbevolking van 2.710 mensen. Liefst 784 mensen sliepen op de grond. Week na week wordt een triest record gebroken.  

De cijfers halen nauwelijks nog het nieuws. Blijkbaar wordt het overbevolkingsprobleem ervaren als ‘het nieuwe normaal’. Nochtans, zo blijkt uit de lectuur van de jaarverslagen, zit er achter deze cijfers een keiharde realiteit.

“De gevangenis is een plaats van vrijheidsberoving als ultieme strafmaat, maar mag nooit een plaats van uitzichtloosheid zijn. En dat is het vandaag helaas maar al te vaak, zo staat te lezen in het verslag van de commissie van Brugge. 

De commissie van Gent schrijft: “Deze overbevolking beïnvloedt alles: celgebruik, regime, zorgverlening, veiligheid, werkdruk van personeel en de mogelijkheid om wettelijke doelstellingen van detentie - rehabilitatie, re-integratie en schadebeperking - waar te maken.”

Het tegenovergestelde lijkt waar te zijn. “Er werden meer ernstige (geweld)incidenten, suïcidegedachten, suïcidepogingen en doden (4) opgetekend dan voorheen.”

De Commissies van Toezicht zijn een onafhankelijk orgaan dat toezicht houdt op de wijze waarop gedetineerden in de gevangenis behandeld worden. Per gevangenis is er in ons land zo’n commissie.

Rode draad doorheen alle verslagen is de overbevolking. Dat probleem is niet nieuw. De commissie van Mechelen maakt dat kort en krachtig duidelijk  en schrijft letterlijk: “Overbevolking van de gevangenis (copy-paste uit verslag 2021 en 2022 en 2023 en 2024).”  

De commissie van Gent schrijft: “De structurele overbevolking is geen tijdelijke ontsporing meer, maar een genormaliseerde realiteit met diepgaande en cumulatieve gevolgen voor detentieomstandigheden, zorg, veiligheid, personeel en rechtsbescherming. Wat ooit als crisis werd benoemd, is verworden tot een permanente toestand.”

Een overzicht van een aantal weerkerende pijnpunten.  

In diverse jaarverslagen komt het personeelsgebrek ter sprake, zo bv. in Antwerpen. “Die onderbezetting had een directe impact op de dagelijkse werking: activiteiten en opleidingen werden herhaaldelijk geannuleerd, medische consultaties uitgesteld en basisrechten konden niet altijd gegarandeerd worden.

Daarnaast leidde het gebrek aan personeel tot een onvoorspelbaar regime, waarbij gedetineerden pas op het laatste moment geïnformeerd werden over wijzigingen, wat spanning en onrust binnen de afdelingen vergrootte.”

In de gevangenis van Haren (Brussel) trof de commissie “in augustus 2025 slechts 1 medewerker aan die verantwoordelijk was voor meerdere wooneenheden, oftewel ongeveer honderd gedetineerden die onder toezicht moesten staan. (…) Het was onvermijdelijk dat de aanwezige bewaker overbelast was en veel moeite had om de taken uit te voeren die bij zijn werk horen en om aan de verzoeken van de gedetineerden te voldoen.”

“In Forest House (n.v.d.r.: dat is de afdeling waar moeders met hun kind tot de leeftijd van 3 jaar verblijven) hebben een gedetineerde en een personeelslid gemeld dat kinderen die bij hun moeder verblijven soms hele dagen zonder open deuren in de cel opgesloten bleven.”

De Gentse commissie schrijft: “De overbevolking gaat hand in hand met een structureel onderbemand personeelskader. In 2025 kampt De Nieuwe Wandeling met een aanzienlijk tekort aan bewakingspersoneel, versterkt door langdurige ziekten. Dit leidde tot het blijvend schrappen van quasi alle sportieve, culturele en ontspanningsactiviteiten sinds februari 2024. Voor de opgeslotenen betekent dit een onvoorspelbaar dagritme, verlies aan zinvolle dagbesteding en toenemende frustratie. Voor het personeel vertaalt dit zich in hoge werkdruk, veiligheidsrisico’s en morele belasting.”

De commissie van Brussel wijst ook op deze nefaste dynamiek. “De druk, de stress en de vermoeidheid die zich bij elk lid van het gevangenispersoneel opstapelen, leiden tot fouten, stemmingswisselingen en vergeetachtigheid en zetten de vakbonden ertoe aan maatregelen te eisen die de waardigheid van de gedetineerden aantasten.”

De commissie toont begrip voor het personeel dat vaak het slachtoffer is geweest van agressie, maar, zo schrijven ze, toch "kunnen we niet anders dan ons zorgen maken over de ontwikkeling van de detentieregimes en de beperking van de bewegingsvrijheid en activiteiten van de gedetineerden. Goed werk leveren met weinig middelen, is dat het lot dat deze gevangenis en haar gedetineerden te wachten staat? Het personeelstekort op alle niveaus maakt het idee van begeleiding, of zelfs zorg voor de gedetineerden, onmogelijk.”

Dat personeelsprobleem stelt zich erg scherp bij stakingen. Er is in het gevangeniswezen weliswaar een minimale dienstverlening gegarandeerd, maar bij stakingen van minder dan 48 uur is het niet mogelijk om personeel op te vorderen.

De Commissie van Brugge schrijft dat bij de staking in november 2025 er een ernstig veiligheidsprobleem was. In deze gevangenis verblijven 826 mensen. Maar tijdens de eerste nacht van die staking waren slechts 4 personeelsleden aanwezig voor de nachtdienst.” 

Men stelt vast dat er hoe langer hoe meer gedetineerden kampen met ernstige psychische en psychiatrische problemen. Die problemen worden nog eens versterkt door het gebruik van drugs.

“Gedetineerden getuigen van zwaar drugsgebruik binnen de gevangenismuren, wat niet alleen leidt tot verhoogde onrust en agressief gedrag, vaak gericht naar personeel, maar wat ook de overgooiproblematiek van drugs in stand houdt.”

In de gevangenis van Antwerpen deed men het voorbije jaar 576 drugsvondsten. Dat is overigens ongeveer evenveel als het aantal vondsten van gsm’s: 533. 

De commissie van Gent schrijft: “De zorgpsychiaters stellen een zeer ernstige verslavingsproblematiek binnen de gevangenispopulatie vast die naar schatting 10 tot 20 keer hoger zou zijn dan in de vrije samenleving.”

In Haren wijst men op het “bijzonder zorgwekkende" probleem van gedetineerden met psychiatrische stoornissen die in een strafcel worden geplaatst. “Er zijn gevallen van zelfverminking, pogingen tot brandstichting of ernstige vernielingen geconstateerd, soms in een context van frequente overplaatsingen tussen afdelingen, wat leidt tot instabiliteit en verlies van houvast. Verschillende gedetineerden leken in grote nood te verkeren, waren schaars gekleed, verward en mentaal afwezig.”

Verder staat te lezen dat “in verschillende gevallen gedetineerden als straf voor vernielingen van hun matras werden beroofd, waardoor ze gedwongen waren om op de betonnen vloer of op stukjes schuimrubber te slapen.” En nog: “Er is vastgesteld dat een gedetineerde die na 17 uur in de isoleercel werd geplaatst, bijna 24 uur zonder eten heeft gezeten.” 

De cocktail van al die ingrediënten zorgt er ook voor dat incidenten sneller escaleren. In het arresthuis van Antwerpen stelt de commissie verschillende incidenten van agressie en brandstichting vast.

“Het ging onder meer om spanningen en geweld op de wandelingen, fysieke agressie tussen gedetineerden, agressie ten aanzien van personeelsleden en meerdere gevallen van opzettelijke brandstichting in cel.”

De escalaties hangen samen met “frustratie, middelengebruik of psychische ontregeling.”

“De Commissie van Toezicht stelt vast dat het personeel in verschillende situaties kordaat en professioneel optrad, vaak in omstandigheden met verhoogd risico. Tegelijk merkt de commissie dat de frequentie en ernst van de incidenten een zware belasting vormen voor de werking van de inrichting en het psychosociaal welzijn van zowel personeel als gedetineerden.”

Zij vrezen ook dat het vroeg of laat totaal verkeerd zal lopen. “Er bestaat de bezorgdheid dat bij aanhoudende druk op het systeem het risico op een incident met bijzonder ernstige afloop reëel is.”

In Gent noteert men "met een zekere regelmaat" klachten van gedetineerden over geweld van (bepaald) personeel. "Grieven over het bewakingspersoneel gaan over wat door opgeslotenen werd ervaren als harde aanpak, gewelddadige aanpak, pestgedrag, racistische behandeling, spot, discriminatie, vernedering en willekeur."

In Antwerpen, een oude gevangenis gelegen in het centrum van de stad, noteert de commissie veel klachten over rondlopende ratten en muizen. “Gedetineerden blijven klachten uiten over de aanwezigheid van ongedierte in de cellen en de gangen. De directie bevestigt de problematiek en meldt dat het ongedierte ook in personeelsruimtes en keuken aanwezig is. (...) Tijdens een rondwandeling in de keuken werd vastgesteld dat er sprake is van muizenoverlast. Bij de opstart in de ochtend worden muizenkeutels aangetroffen op de aanrechten en bij de friteuses.”

In Gent is er hetzelfde probleem. “Gebrekkige douches, slecht functionerende verwarming, schimmel, kapot sanitair en langdurige herstellingen zijn structureel. In 2025 kwam daar een uitgesproken ongedierteproblematiek bij, met muizen in verschillende delen van het gebouw.”

Maar ook in de gevangenis van Haren, een van de recentst gebouwde, zijn er problemen, zo blijkt.  “Wanneer het water tijdens het douchen niet snel wegloopt via de afvoer, verspreidt het zich door de cel en maakt het de matras op de vloer en de lakens nat. De betonnen vloer is bijzonder koud.”

In de zomer van 2025 was er een grote politieactie in de gevangenis van Haren. Die actie kaderde in de strijd tegen corruptie, georganiseerde criminaliteit en drugshandel. Blijkbaar ging de politie niet bepaald zachtzinnig te werk.

In het jaarverslag is te lezen: “Magnetrons gedemonteerd of vernield, koelkasten beschadigd, deksels van diepvriezers eraf gerukt, verschillende koelkasten losgekoppeld en op de grond gegooid, wastafelsifon uit elkaar gehaald, een beschadigd tv-scherm, een toetsenbord waarvan de letters zijn losgerukt (…). De vloer ligt bezaaid met rijst, macaroni, pakjes pasta, opengescheurde cornflakes, geopende pakjes koekjes, verspreid over de vloer, en zelfs een geopend blikje sardines. Tabak verspreid over het eten en besprenkeld met shampoo. Asbak leeggestort over de kleding. Aantekeningen en Koran verspreid over de vloer.”

De commissie besluit: “Wij betreuren het geweld waarmee deze politieactie is uitgevoerd, wetende dat de gedetineerden ondanks hun verzoeken geen enkele schadevergoeding zullen krijgen.”

Ondanks de desastreuze toestand in de gevangenissen worden veel inspanningen geleverd om het werkbaar te houden voor het personeel en het verblijf voor de gedetineerden zo zinvol mogelijk in te vullen, zo schrijven verschillende commissies.

Maar die inspanningen botsen vaak op problemen die ondertussen structureel te noemen zijn. Daarom verbaast het des te meer dat er politiek weinig belangstelling lijkt te zijn om die problemen aan te pakken.

De commissie van Gent vat het geheel zo samen: “De structurele overbevolking van de gevangenis ondermijnt fundamenteel de mogelijkheid tot menswaardige detentie. Zij tast niet alleen de rechten en het welzijn van de opgeslotenen aan, maar ook de veiligheid, draagkracht en professionaliteit van het personeel en de rechtsstatelijke waarborgen binnen het systeem. Zonder structurele keuzes op beleidsniveau over capaciteit, instroom, alternatieven voor detentie, zorg voor geïnterneerden en personeelsomkadering, dreigt de huidige normalisering van het onaanvaardbare verder te verharden.”

De conclusie wordt ingevuld door de commissie van Brugge: "Structurele en daadkrachtige actie is geen optie meer, maar een absolute noodzaak.”