4 op de 10 Vlamingen voelen zich soms onveilig, vooral op en rond openbaar vervoer

Uit eerdere edities van het onderzoek bleek al dat criminaliteit bestrijden voor veel Vlamingen een belangrijke politieke prioriteit blijft. Vooral ouderen hechten daar traditioneel veel belang aan.

Ook gevoelens van onveiligheid keren al langer terug. Met name vrouwen en jongeren gaven al vaker aan dat ze zich in bepaalde situaties onveilig voelen. In deze editie werd dieper ingezoomd op de contexten waarin dat onveiligheidsgevoel ontstaat.

Ruim 4 op de 10 Vlamingen voelen zich soms onveilig: 7 procent zegt zich vaak onveilig te voelen, 35 procent af en toe. 32 procent voelt zich zelden onveilig, slechts 24 procent zegt zich nooit onveilig te voelen.

Vooral jongeren tussen 18 en 24 jaar ervaren vaak een gevoel van onveiligheid. In die groep zegt 52 procent zich vaak of af en toe onveilig te voelen. 

Vrouwen voelen zich vaker onveilig dan mannen: bij vrouwen zegt 46 procent zich vaak of af en toe onveilig te voelen, tegenover 38 procent van de mannen.

Voor veel Vlamingen speelt het openbaar vervoer een belangrijke rol in hun gevoel van onveiligheid.

Aan mensen die zich zelden, af en toe en vaak onveilig voelen, werd gevraagd in welke situaties dat gevoel ontstaat. 42 procent zegt zich onveilig te voelen in de buurt van een station. 35 procent voelt zich bang wanneer ze ’s avonds laat de trein, tram of bus nemen. Daarnaast zegt 32 procent zich onveilig te voelen op het openbaar vervoer zelf.

Bij jongeren tussen 18 en 24 jaar speelt het openbaar vervoer een grotere rol in het onveiligheidsgevoel dan bij oudere groepen.

Het onderzoek peilde ook naar standpunten over veiligheid en strafmaatregelen. Daaruit blijkt dat de doodstraf sterk polariseert.

39 procent van de Vlamingen vindt dat de doodstraf nooit mag kunnen, maar een even grote groep vindt dat het in sommige gevallen wel kan. 12 procent zegt dat de doodstraf altijd mogelijk moet zijn.

Mensen die zich onveilig voelen, blijken vaker voorstander van de doodstraf. Bij wie zich minstens af en toe onveilig voelt, staat 57 procent open voor de doodstraf. Bij mensen die zich nooit onveilig voelen, is dat 39 procent.

78 procent van de Vlamingen vindt dat mensen nooit wapens mogen dragen op straat. 12 procent zegt dat het in sommige omstandigheden wél moet kunnen, terwijl 5 procent vindt dat het altijd moet mogen.

Vooral jongeren staan daar vaak voor open. Bij de 18- tot 24-jarigen vindt 29 procent dat wapendracht soms of altijd moet kunnen. Bij 25- tot 44-jarigen gaat het om 26 procent.

Bij oudere generaties ligt dat veel lager. Slechts 9 procent van de 65-plussers vindt dat wapens dragen op straat soms of altijd moet kunnen. Bij de groep tussen 45 en 64 jaar is dat 13 procent.

Volgens Floris Liekens, doctoraal onderzoeker aan de VUB, bevestigen de resultaten van de Foto van Vlaanderen wat onderzoekers al langer vaststellen.

Bij vrouwen speelt de angst voor seksueel geweld een belangrijke rol in hun onveiligheidsgevoel, zegt hij. "In de criminologische literatuur wordt dat omschreven als de ‘shadow of sexual assault’-hypothese, oftewel de schaduw van seksueel geweld. Die hypothese stelt dat alledaagse conflicten met mannen door vrouwen soms als bedreigend worden ervaren, omdat daar een schaduw van seksueel geweld boven hangt."

Volgens Liekens gaat het daarbij om kleine, subtiele ervaringen in de publieke ruimte. "Een ongewenste blik, een ongewenste aanraking, een man die te dicht komt." Zulke situaties kunnen gevoelens van angst versterken, omdat ze de boodschap geven "dat sommige mannen vrouwen zien als een object waarover ze hun dominantie en controle willen uitoefenen".

Dat jongeren zich vaker onveilig voelen, heeft volgens hem dan weer te maken met de levensfase waarin ze zich bevinden. "Veel van die jongeren gaan alleen wonen en beginnen met uitgaan. Daardoor worden ze blootgesteld aan nieuwe situaties en ervaringen, waaronder ervaringen die bedreigend worden ervaren."

Dat 4 op de 10 Vlamingen zich minstens af en toe onveilig voelen, betekent volgens Liekens niet dat de samenleving objectief gevaarlijker geworden is. "De gevaren die ons vandaag bedreigen, zeker in West-Europa, komen minder talrijk en minder frequent voor dan in een groot deel van ons verleden." Toch blijft veiligheid een belangrijk thema. Volgens hem toont dat aan dat de relatie tussen een dreiging en onze onveiligheidsgevoelens niet recht evenredig is.

Die onveiligheidsgevoelens ontstaan volgens hem door een combinatie van factoren. Persoonlijke ervaringen spelen mee, net als media, de sociale omgeving en de inrichting van publieke ruimtes. "Denk maar aan een typisch donker steegje dat je angsten inboezemt of aan een straat met veel afval, met verlaten huizen." Zulke omgevingskenmerken kunnen een gevoel van onzekerheid versterken.

Dat veel mensen zich onveilig voelen op het openbaar vervoer of in stations, verklaart Liekens vanuit diezelfde omgeving. "Het is een publieke ruimte, dus je hebt zelf geen controle op wie aanwezig is. Bovendien zijn mensen er vaak alleen, soms in het donker en gedurende langere tijd. Dat zorgt voor een onzekerheid die aanleiding kan geven tot een angstig gevoel."

Liekens wijst er wel op dat de manier waarop ons onveiligheidsgevoel wordt gemeten, een grote invloed heeft op de resultaten van onderzoek. Bij ruimere surveyvragen, zoals in de Foto van Vlaanderen, bestaat volgens hem het risico dat verschillende soorten gevoelens onder dezelfde noemer terechtkomen. "Onveiligheidsgevoelens zijn geen binaire functie. Het is niet dat mensen zich in de realiteit veilig of onveilig voelen. Het is niet 0 of 1."

Volgens hem bewegen die gevoelens zich eerder op een continuüm: van een algemeen gevoel van veiligheid over licht ongemak en onrust tot echte angst of acute schrik. Wanneer al die ervaringen samen als "onveiligheid" worden geregistreerd, kan dat volgens hem leiden tot een overschatting.

"Vandaag de dag, waarin we nogal sterk gericht zijn op onszelf en op het bewaken van onze grenzen, zijn we nogal snel geneigd om onze ervaring te classificeren als onveilig."