Vlaamse kleuters weten goed wat blij, boos en verdrietig is, maar nergens zijn sociale verschillen in de klas zo groot

Heb je een kleuter in huis? Dan zal die de blijheid van je gezicht kunnen aflezen na de volgende zin. Want het goeie nieuws is dat onze Vlaamse kleuters bij de besten scoren als we ze vragen om emoties als blij, droevig of boos te herkennen. Als het gaat om executieve functies – denk dan aan leren concentreren of instructies onthouden en verwerken - scoren onze 5-jarigen prima volgens het gemiddelde.

Dat blijkt uit een nieuw grootschalig en representatief onderzoek bij zo’n 2.400 5-jarigen in 200 Vlaamse kleuterscholen. In deze internationale OESO-studie kunnen we ons vergelijken met 7 andere regio’s, met Nederland, Engeland en Malta als enige andere Europese deelnemers. Daarnaast doen ook Azerbeidzjan, Brazilië, Zuid-Korea en de Verenigde Arabische Emiraten mee.

Maar het onderzoek roept ook andere emoties op. Het meest alarmerend noemen de onderzoekers de sociale kloof die nergens zo groot is als in Vlaanderen.

“We zijn ervan geschrokken hoe groot de verschillen al zijn op zo’n jonge leeftijd. Ze zijn opmerkelijk groter dan in de andere landen. Dat aanpakken is een taak voor onze hele samenleving”, zegt onderzoekster Renée Claes van de KU Leuven. De verschillen zitten vooral binnen de klas, minder tussen de scholen.

Een kleuter die opgroeit in kansarmoede scoort op bijna alle geteste domeinen een heel stuk minder goed. Ook wie thuis geen Nederlands spreekt, scoort vaak lager. Terwijl in andere regio’s er niet altijd duidelijke verschillen zijn tussen wie thuis wel of niet dezelfde taal spreekt als op school. Er zijn ook opvallend minder kansarme kleuters die in Vlaanderen uitstekend scoren dan in andere regio’s.

Nog een pijnpunt: leerkrachten verwachten bij meer dan 30 procent van hun kleuters (eerder) geen succesvolle verdere schoolloopbaan. En dat terwijl hoge verwachtingen, appreciatie en interactie voor elk kind erg belangrijk zijn voor gelijke kansen. 

Ook rekenen en taal blijven een aandachtspunt voor 5-jarigen. In beide domeinen scoren we onder het internationale gemiddelde. Voor wiskunde is daar alvast één verklaring voor: verschillende vragen peilden naar een niveau van wiskunde dat onze leerlingen pas in het 3e of 4e leerjaar onder de knie moeten krijgen.

Maar tegen het einde van de 3e kleuterklas moeten kleuters wel kunnen antwoorden op een vraag als ‘Welk kind staat als 4e in de rij voor de bus?’ Nu heeft bijna 4 op de 10 Vlaamse 5-jarigen daar nog moeite mee.

Ook voor taal kan het een pak beter. Onze 10 procent sterkste kleuters scoren lager dan de meest taalvaardige kleuters van de 7 andere regio’s. Een groot deel van de Vlaamse 5-jarigen heeft moeite om langere gesproken teksten te begrijpen die bedoeld zijn voor hun leeftijd. En minstens 10 procent van de Vlaamse 5-jarigen kan een eenvoudig basiswoord als fiets nog niet herkennen op een tekening. 

“Mogen kleuters dan niet meer gewoon kind zijn zonder focus op die prestaties?” verzuchten nu mogelijk sommige ouders.

“Een fijne kleutertijd en leren gaan perfect samen. Kleuters leren door goede didactiek en via spel, beweging, herhaling, taal en nabijheid. We moeten kinderen niet boven hun niveau duwen, maar ook niet onder hun niveau houden”, vindt Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA).

Het OESO-rapport ziet bovendien veel voordelen in een sterke start op het vlak van vroege wiskunde, taal, executieve functies en socio-emotionele vaardigheden. Want die kunnen bijdragen aan een betere mentale en fysieke gezondheid, groter gevoel van welzijn, een gunstigere (school)carrière en meer burgerschapszin.

Nog een laatste groot aandachtspunt? In een klas van 23 kinderen zitten er gemiddeld 3 5-jarigen die er zelden of nooit in slagen om conflictvrij met de klasgenoten om te gaan. Dat geven kleuterleerkrachten aan in een bevraging over hun leerlingen. 

Daarmee scoren we internationaal niet goed, al kunnen daar ook culturele verschillen meespelen. Uit eerder onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat Vlaamse leerkrachten gedrag van leerlingen sneller als problematisch ervaren dan hun Nederlandse collega’s.

Nog gedrag dat beter kan: in 21 procent van de scholen geven schooldirecteurs aan dat te laat komen een groot probleem is.

Met nieuwe minimumdoelen, extra taalondersteuning en een actieplan om aan het gedrag van leerlingen te werken, lanceerde minister Demir al verschillende maatregelen om die pijnpunten tegemoet te komen. Toch plaatsen de onderzoekers daar een kanttekening bij: “De concrete uitrol van de plannen in de schoolpraktijk – die in grote mate afhankelijk is van de draagkracht van de scholen – zal bepalend zijn voor hun succes.” En ook:  “Kwaliteitsvolle professionalisering vraagt tijd en mentale ruimte.”

Maar die voorwaarden staan onder druk. Verschillende schooldirecteurs klaagden vorige week nog aan dat ze de vele hervormingen die op hen afkomen tegen september niet kunnen bolwerken, onder meer omdat nog niet alle nieuwe regelgeving volledig op punt staat. 

Bovendien blijft het lerarentekort ook in het kleuteronderwijs parten spelen, blijkt nogmaals uit dit onderzoek. Bijna 80 procent van de 5-jarigen gaat naar een school die het erg moeilijk vindt om leerkrachten te vinden voor korte vervangingen. Bij bijna 40 procent van de 5-jarigen op school geldt hetzelfde voor vaste klasleerkrachten.

Vlaamse kleuterklassen zijn gemiddeld groter dan in de vergelijkingslanden en leerkrachten staan er vaker alleen voor. De onderzoekers pleiten voor meerdere collega’s in 1 klas en zien inspiratie in het Engelse model waar leerkrachten en assistenten samen voor de klas staan.

Ook ouders zijn belangrijk in het verhaal. 7 procent van de 5-jarigen heeft ouders die volgens hun leerkracht helemaal niet betrokken zijn bij school. Daarbij scoort enkel Engeland nog iets minder goed. Tegelijkertijd geven Vlaamse leerkrachten aan dat bij driekwart van de kleuters hun ouders wel tamelijk tot erg betrokken zijn.

Als het gaat om activiteiten doen met hun kleuter die helpen om cijfers of letters te leren, scoren onze Vlaamse ouders beduidend lager dan ouders in andere landen. Samen praten over hoe het kind zich voelt, doen ouders dan weer wel vaker.

Al bij al noemt minister Demir de resultaten toch hoopvol: “De kleuterklas is de belangrijkste klas en onze klassen hebben veel in huis. De kinderen zijn leergierig. De leerkrachten doen belangrijk werk, maar we moeten meer uit die eerste jaren halen. Meer taal. Meer structuur. Meer vroege wiskunde. Meer waardering voor wie elke dag met onze jongste kinderen werkt.”