Waarom is Merz minst populaire Duitse bondskanselier ooit?

Nooit eerder was het gebeurd: een bondskanselier die bij de eerste stemming in het parlement niet verkozen raakte. Dat overkwam Friedrich Merz exact 1 jaar geleden. Hij kreeg onvoldoende steun uit de 'zwart-rode coalitie', bestaande uit zijn eigen christendemocratische partij CDU, zusterpartij CSU en de sociaaldemocratische SPD.

Enkele uren later raakte hij alsnog verkozen, maar het gebrek aan vertrouwen die dag bleek een teken aan de wand. Merz is er namelijk niet populairder op geworden. Volgens peilingen is maar liefst 85 procent van de Duitsers ontevreden over zijn beleid. Nog nooit werd een Duitse bondskanselier zo snel zo onpopulair.

Dat merkt ook Kerstin Palzer, politiek journalist bij de publieke omroep ARD. Vorige week woonde zij een burgerdialoog in Saksen-Anhalt bij, waar later dit jaar belangrijke deelstaatverkiezingen plaatsvinden.

"Merz heeft het publiek daar echt niet kunnen overtuigen", vertelt Palzer aan VRT NWS. Dat werd pijnlijk duidelijk toen een burger hem vroeg wat er na een jaar concreet verbeterd is door zijn beleid. "Merz moest even nadenken over een antwoord. Nog voor hij iets kon zeggen, begon de hele zaal al te lachen."

Een reactie die niet verbaast, als je weet wat hij allemaal had beloofd. "Merz zei: 'Als je mij kiest, komen er hervormingen, gaat de economie weer draaien en krijgen we migratie onder controle.' Hij zei ook dat de verdeeldheid, zoals die in de vorige regering van sociaaldemocraten, groenen en liberalen, in zijn coalitie tot het verleden zou behoren", zegt Palzer.

Een jaar later heeft Merz nog niet kunnen overtuigen. Een hervorming van het gezondheidsstelsel staat nog maar in haar kinderschoenen en een nog dringendere pensioenhervorming is nog niet in zicht.

Door de oplopende kosten is er bovendien steeds minder budgettaire ruimte, die sowieso al krap is. Duitsland heeft namelijk een 'schuldenrem', die bepaalt dat slechts 0,35 procent van het bruto binnenlands product (bbp), de waarde van de totale economie, naar schulden mag gaan.

Merz wil daar absoluut aan vasthouden. Amper enkele weken na zijn overwinning – en nog voor er een regeerakkoord op tafel lag – besliste zijn regering evenwel een deel van de defensie-uitgaven van de schuldenrem te bevrijden, om het Duitse leger opnieuw tot het sterkste van Europa te maken. 

Daarnaast liet hij een schuldenpakket van maar liefst 500 miljard euro goedkeuren voor investeringen in infrastructuur, klimaat en digitalisering - een tweede omweg rond de schuldenrem.

Die ingrijpende beslissingen hadden zijn populariteit wellicht een duwtje in de rug kunnen geven, ware het niet dat hij tijdens de verkiezingscampagne had gezworen nooit aan de schuldenrem te raken of extra schulden aan te gaan.

Dat kostte hem al heel vroeg een groot deel van zijn geloofwaardigheid. "De bevolking had hem deze woordbreuk kunnen vergeven, als ze nu ten minste het gevoel hadden dat het vooruitgaat", denkt Palzer.

En vooruit gaat het niet. De hoop dat die smak geld de noodlijdende economie een snelle boost zou geven, is inmiddels - onder meer door de gevolgen van de oorlog in Iran - verdampt. Ondanks enkele ingrepen blijven bedrijven kreunen onder hoge belastingdruk en verstikkende bureaucratie.

Een opstapeling van problemen dus, waar Merz voorlopig geen antwoord op lijkt te hebben. Die onopgeloste vraagstukken wegen zo zwaar op hem en zijn regering dat een van zijn weinige centrale verwezenlijkingen — de verstrenging van de migratiewetgeving — volledig ondergesneeuwd is geraakt.

Zijn achterban had in dit dossier nochtans gekregen waar hij voor had gestemd: strengere grenscontroles, een beperking van gezinshereniging, een verlaging van de uitkeringen en meer uitwijzingen naar landen als Afghanistan en Syrië.

Merz blijkt daarnaast ook nog eens geen teamspeler. CDU en SPD liggen voortdurend met elkaar overhoop, en daar zit hij zelf voor iets tussen, door zijn coalitiepartner op stang te jagen of publieke aankondigingen niet af te stemmen binnen de regering.

"Hij was jarenlang in de privé actief als vermogensbeheerder en hij gaat nog altijd te werk als een zakenmagnaat. Hij leidt, beslist en denkt dat het dan zo ook uitgevoerd zal worden. Zo werkt een democratie en een coalitie helaas niet", vertelt Palzer.

Niet alleen in eigen land veroorzaakt zijn communicatiestijl problemen. Ook internationaal stoot hij regelmatig andere landen voor het hoofd. Er was bijvoorbeeld het debacle met Brazilië, waar het volgens Merz niet zo fijn wonen is als in Duitsland. Of die keer dat Merz meende dat de Syrische president Ahmed al-Sharaa 80 procent van de Syriërs in Duitsland naar hun thuisland wenste te zien terugkeren, terwijl al-Sharaa dat ontkende.

En vorige week was er nog de ruzie met de Amerikaanse president Donald Trump. Merz had in een debat met schoolkinderen gezegd dat de VS geen strategie heeft in de oorlog in Iran en dat de Amerikanen "vernederd" worden door het Iraanse regime.

Prompt kondigde Trump aan minstens 5.000 soldaten uit Duitsland weg te halen, en ook de voor de strategische veiligheid belangrijke Tomahawks-raketten komen er wellicht niet.

"Merz ziet zichzelf als vriend van de duidelijke taal. Maar in de diplomatie werkt zulke communicatie niet." Dat weet Thomas Gutschker, correspondent voor de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) in Brussel. "Hij kan zich op dat vlak maar moeilijk beheersen." En dat is meteen ook het grootste verschil met zijn voorgangers Olaf Scholz en Angela Merkel, die zeer berekenbaar waren.

Gutschker zag van dichtbij gebeuren hoe Merz in december de duimen moest leggen voor onze premier, Bart De Wever, in het Euroclear-dossier. Merz beschouwde de bevroren Russische tegoeden in ons land als de enige optie om Oekraïne te financieren en lanceerde dat idee zonder overleg met De Wever.

Ondanks zijn latere diplomatieke inspanningen — waaronder een bezoek aan de Wetstraat — moest hij uiteindelijk het onderspit delven. "Dit is de zwaarste fout die Merz tot nu toe al heeft gemaakt. Het is volgens mij zelfs de grootste politieke nederlaag in de EU voor Duitsland in lange tijd", analyseert Gutschker. 

Grote aankondigingen, weinig resultaat: niet alleen in het binnenland speelt het Merz parten. Hij wilde Duitsland opnieuw een centrale rol op het Europese en internationale toneel geven, en het hoofd bieden aan autoritaire grootmachten als China en Rusland. Ondanks verdienstelijke pogingen om bijvoorbeeld de Frans-Duitse as te versterken, blijft hij ook daar onder de verwachtingen.

Duitsland mag dan wel de belangrijkste economische en militaire partner zijn, ook tegenover Oekraïne komt het zijn beloftes eigenlijk niet na. Als oppositieleider beloofde Merz het land Taurus-raketten te sturen om zich tegen Rusland te kunnen verdedigen. Tot op heden heeft Kiev er geen gezien.

"Er is een groot verschil tussen iets als oppositieleider aankondigen en het als regeringschef dan ook beslissen en voor de consequenties instaan", zegt Gutschker daarover. "Hij wil Oekraïne wel echt helpen, maar dan zonder Duitse vingerafdrukken op de wapens." Net die angst voor een escalatie ergerde hem aan zijn voorganger Olaf Scholz.

Toch is de grootste politieke uitdaging van Merz in het binnenland te zoeken: de Alternative für Deutschland (AfD). Die radicaal-rechtse partij zou Merz naar eigen zeggen "halveren", maar in werkelijkheid groeit ze dag na dag in de peilingen.

Als het vandaag verkiezingen waren, zou ze op 26 à 27 procent uitkomen en daarmee de grootste partij worden. De CDU/CSU van Merz blijft steken op 22 à 23 procent, de SPD op amper 12.

Steeds vaker duikt het gerucht op dat, mocht de coalitie uiteenvallen, de CDU een minderheidsregering met gedoogsteun van de AfD zou overwegen — of zelfs een volwaardige coalitie. Kerstin Palzer gelooft daar niet in. "Met Merz zal dat niet gebeuren. Hij heeft dat altijd ontkend, en dat geloof ik ook."

Waar de rechtsradicalen mogelijk wél sneller aan de macht kunnen komen dan op federaal niveau, is in de deelstaten. In september zijn er verkiezingen in het Oost-Duitse Saksen-Anhalt, Mecklenburg-Voor-Pommeren en in Berlijn.

In de eerste 2 deelstaten ligt de AfD ver voor op de concurrentie. In Saksen-Anhalt is zelfs een absolute meerderheid niet uitgesloten: de partij flirt er met de 40 procent.

Na de ongemakkelijke burgerdialoog met Merz kwam Palzer tot een ontnuchterende conclusie. "De bevolking moet dringend voelbare verbeteringen zien, anders ziet het er heel slecht uit."

De huidige regering wordt niet voor niets weleens als de laatste kans voor de democratie gezien. "Met dat in het achterhoofd zou het waanzin zijn als deze regering crasht", besluit Palzer.

Als Merz zijn beleid en stijl niet ingrijpend weet bij te sturen, wordt zijn tweede jaar vast nog moeilijker dan het eerste. Als hij die verjaardag al haalt.