15 jaar geleden werd Al Qaeda-kopstuk Bin Laden gedood: hoe kon hij onder de radar blijven? En wat is zijn erfenis?

"Vanavond kan ik het Amerikaanse volk en de wereld melden dat de VS een operatie hebben uitgevoerd waarbij Osama Bin Laden is gedood, de leider van Al Qaeda en een terrorist die verantwoordelijk is voor de moord op duizenden onschuldige mannen, vrouwen en kinderen."

Met die woorden kondigde toenmalig Amerikaanse president Barack Obama op 2 mei 2011 de dood aan van de man naar wie zijn veiligheidsdiensten 10 jaar lang hadden gezocht. Een decennium lang bleef staatsvijand nummer 1 de Amerikanen te slim af. 

Hoe kan zoiets? "Hij is echt wel off grid gegaan", vertelt oud-journalist en Midden-Oostenkenner Rudi Vranckx in De Ochtend op Radio 1. "Bij het begin van de oorlog in Afghanistan hebben ze Tora Bora (een grottencomplex in een gebergte in het oosten van Afghanistan, red.) belegerd, een beroemde veldslag om jacht te maken op Bin Laden. Dat is niet gelukt."

Uiteindelijk werd hij gevonden in een zwaar beveiligd huis in Abbottabad, Pakistan. "Het gekke is dat hij uitgerekend terechtkwam in Pakistan, in een soort garnizoenstad waar veel militairen zijn. Hij kon daar onderduiken en een onopvallend leven leiden. Dat heeft natuurlijk de complottheorieën gevoed dat hij beschermd werd."

Feit is wel dat Bin Laden zich volledig had afgezonderd. "Hij bleef zijn communicatie handhaven zoals hij dat vroeger deed: niks gebruiken dat traceerbaar is. Hij communiceerde via geheime briefjes, in maffiastijl."

"En hij nam bijvoorbeeld zijn beroemde video's op in zijn grot. Maar die werden aan een koerier te paard meegegeven, die dan over de bergen moest trekken om die te laten uitzenden bij Al-Jazeera."

Bin Laden is dan wel al 15 jaar dood, maar Al Qaeda lijkt nog altijd te bestaan. "Daar heeft men zich op miskeken na 2001", zegt Vranckx. "Je hebt nog die beruchte aanslagen gehad in Madrid in 2004 en in Londen in 2005. Al Qaeda is blijven doorleven in regionale cellen."

"Je moet het je bijna voorstellen als een soort veenbrand, die lijkt te verdwijnen als er wordt geblust, maar die wel blijft smeulen. Als er een conflict ontstaat of een failed state is, duikt dat fenomeen weer op. Kijk naar Mali of Niger nu, of naar Somalië en Libië in het verleden."

Het kenmerk van die lokale cellen is bovendien vaak ook dat ze zo mogelijk nog extremer zijn dan het originele Al Qaeda. "De groepering van Bin Laden was gericht tegen wat zij noemden 'de grote en de kleine Satan' die de wereld domineerden: de VS en Israël. Die eerste aanslagen waren dus tegen hen gericht."

Maar nadien was er de terreurleider al-Zarqawi, van Al Qaeda in Irak. "Die voerde heel willekeurig aanslagen uit, tegen elke vorm van religieuze afwijking: soennieten blazen sjiieten de lucht in, je valt westerse burgerdoelen aan, je gaat journalisten onthoofden, … Zo is dat virus, dat het extreem jihadisme is, gemuteerd."

Is er een link tussen Al Qaeda en Islamitische Staat (IS)? "Dat is gewoon een mutatie in rechte lijn: de mensen van Al Qaeda in Irak kwamen samen in gevangenissen van de Amerikanen terecht en leerden elkaar kennen. Daaruit is IS ontstaan."

IS pakte het weer wat anders aan. "Zij richtten overal ter wereld 'productiehuisjes' op om jongeren te rekruteren. Met als gevolg dat duizenden jongeren naar ginder getrokken zijn om mee te gaan vechten. En daarna, eenmaal ze getraind waren, keerden ze terug om aanslagen bij ons te plegen."

"Dat is een helemaal andere manier van rekruteren. Op het internet kan je het bijna niet tegenhouden dat mensen worden aangespoord om dit soort dingen te doen."

Na de oorlog tegen IS is dat ook wat er is overgebleven. "Het centrale commando, opleiding, is van de kaart geveegd", weet Vranckx. "Maar de rekrutering, de haatspraak op het dark web, die zullen blijven. Elke keer als er nieuwe frustratie is, denk aan Gaza, geef je nieuwe brandstof om mensen op te jutten en actie te ondernemen."

"De instructies zijn veel simpeler geworden: neem een mes, pak een auto en doe foute dingen. Dat is natuurlijk veel moeilijker te bestrijden."

Blijft de vraag welke lessen we hier getrokken hebben sinds 9/11 en sinds de dood van Bin Laden. Militair gezien en op vlak van veiligheidsdiensten hebben we in elk geval veel geleerd over hoe je zulke fenomenen kunt bestrijden, denkt Vranckx.

"Maar de fundamentele les is dat, wanneer je een rechtvaardige maatschappij kunt creëren wereldwijd, waarin geen nutteloze oorlogen worden gevoerd, je ook geen voedingsbodem geeft aan frustratie."

"Mijn persoonlijke mening is dat wanneer je opnieuw met dat soort never ending wars begint, zoals je nu ziet in het Midden-Oosten, je op termijn een nieuwe voedingsbodem creëert. Ik ben bezorgd als je nu die berichten hoort over steekincidenten in Londen. We noemen dat antisemitisme, en dat is het ook, maar die voedingsbodem komt natuurlijk van die instabiele wereld."