Nu bouw van Ventilus start: wat weten we (en wat niet) over de gezondheidsrisico's van hoogspanning?

Maandag keurde minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) de omgevingsvergunning goed voor de Ventilus-hoogspanningslijn in West-Vlaanderen.

Die moet stroom aan land brengen van windmolenparken op zee en het ook gemakkelijker maken om elektriciteit uit te wisselen met onze buurlanden. Dat is broodnodig als we fossiele brandstoffen willen vervangen door elektriciteit en bijvoorbeeld meer warmtepompen en elektrische wagens zullen gebruiken.

Toch blijven nogal wat omwonenden zich verzetten tegen de komst van Ventilus. Er zijn ruim 3.000 bezwaren ingediend. Bewoners maken zich onder andere zorgen om hun gezondheid.

Al jarenlang hangt de streek waar de verbinding zal komen, vol met bordjes die de hoogspanningslijn linken aan bijvoorbeeld kanker.

Maar wat zegt de wetenschap eigenlijk over de gezondheidsgevolgen van hoogspanningslijnen?

Hoogspanningslijnen creëren magnetische velden, en daar hangen wel degelijk gezondheidsrisico's aan vast.

"Het is de verdienste van de burgerplatforms dat ze het minder heldere en deels ontbrekende beleid met betrekking tot de mogelijke gezondheidseffecten van deze velden hoog op de agenda gezet hebben", besloot Ventilus-intendant Guy Vloebergh in 2022 in zijn afsluitende rapport.

Anders gezegd: het is dankzij burgeractivisten dat er uitgebreid aandacht is besteed aan de mogelijke gezondheidsimpact van Ventilus.

Professor en stralingsexpert Dirk Adang (UHasselt), ook actief in de Hoge Gezondheidsraad, concludeerde toen op basis van het beschikbare wetenschappelijk onderzoek dat 2 waarden nooit overschreden mogen worden: 100 microtesla voor korte blootstelling en 0,4 microtesla voor langdurige.

Om blootgesteld te worden aan 100 microtesla, moet je al vlak bij de hoogspanningslijn komen. Daar hoeven omwonenden zich dus geen zorgen om te maken. Maar die 0,4 microtesla voor langdurige blootstelling is voor hen wel relevant.

Rond het Ventilus-tracé is een zone afgebakend waar het magnetische veld waarden haalt die hoger zijn dan 0,4 microtesla. Die is 20 tot 170 meter breed, afhankelijk van de locatie. Bij het uittekenen van het traject is geprobeerd om zo weinig mogelijk woningen binnen die zone te doen vallen.

Toch is dat lang niet altijd gelukt. In het totaal zullen er 861 gebouwen in de 0,4 microtesla-zone komen te liggen, bevestigt het Departement Omgeving. In Izegem krijgen er bijvoorbeeld 16 woningen meer dan 0,4 microtesla te verwerken, in Ardooie 31. Er zijn ook 2 kinderopvangvoorzieningen bij

De meeste van die gebouwen liggen echter nu al onder een hoogspanningslijn. Door Ventilus zullen er nog 168 bij komen. Voor de gebouwen in die zone, zowel woningen als bedrijven, voorziet Elia compensatie.

Uit tientallen jaren van wereldwijd onderzoek blijkt dat er dubbel zoveel kinderleukemie voorkomt op plekken waar kinderen langdurig blootgesteld worden aan 0,3 tot 0,4 microtesla en meer.

Omdat kinderleukemie vrij zelden voorkomt, gaat het om erg lage aantallen. In België zou het omgerekend gaan om 1 à 2 extra gevallen per jaar. Al is elk geval er natuurlijk een te veel.

Maar opgelet: er is een verband vastgesteld (correlatie), maar het is niet zeker of het ook de hoogspanningslijnen zijn die die stijging veroorzaken (causaliteit). Het is alleszins nog niet bewezen, en de wetenschap weet ook nog niet hoe dat dan precies in zijn werk zou kunnen gaan.

Wel staat vast dat een korte blootstelling aan extreem hoge dosissen van 100 microtesla of meer veranderingen in de lichaamscellen kan veroorzaken. Maar hoe dat bij lagere dosissen kanker zou veroorzaken, is moeilijk te begrijpen.

Sommige hypotheses denken dan ook aan andere oorzaken, die niet per se iets te maken hebben met het magnetische veld. "Men heeft bijvoorbeeld onderzocht of het misschien door uitlaatgassen zou kunnen komen, omdat hoogspanningslijnen vaak parallel lopen met drukke verkeersassen. Of dat het komt door pesticiden in landbouwgebieden", zegt Adang. Maar ook dat bleek geen afdoende verklaring.

Het zou ook kunnen dat die afwijkingen het gevolg zijn van de lage aantallen. Aangezien kinderleukemie weinig voorkomt, kan elk extra geval snel tot statistische afwijkingen leiden. Of misschien is het gewoon toeval.

Samengevat: het is niet zeker dat magnetische velden kinderleukemie veroorzaken, maar het kan ook niet uitgesloten worden.

Er is eveneens al veel onderzoek gebeurd naar gezondheidsrisico's voor volwassenen, maar daar hebben de meeste studies geen duidelijk verband kunnen vaststellen.

Er is 1 uitzondering: in 2022 vond de Nederlandse Gezondheidsraad aanwijzingen dat ook volwassenen die in de buurt van hoogspanningslijnen wonen, mogelijk een hoger risico lopen op leukemie. Maar ook daar werd geen oorzakelijk verband vastgesteld. "Het blijven zeer kleine risico's", zei voorzitter Marianne Geleijnse toen.

Studies naar het effect van hoogspanningslijnen op hersenaandoeningen zoals Alzheimer, ALS, Parkinson, MS of dementie leverden geen verband op.

Volgens Adang hoeft wie in de onmiddellijke buurt van een hoogspanningslijn werkt, zich geen zorgen te maken. "Het gaat dan over maximaal 8 uur blootstelling per dag, en over volwassenen. Nee, het zijn kinderen die opgroeien in de buurt van hoogspanning en er dus zeer lang aan blootgesteld worden, die risico lopen."

Alles bij elkaar vindt Adang dat "men ver is gegaan in het beschermen van de bevolking". De aanbevelingen die hij in 2022 formuleerde, werden relatief snel opgenomen in de Vlaamse milieuregelgeving en in de afspraken met netbeheerder Elia.

Zo hanteert de Vlaamse overheid nu een voorzorgsbeleid waarbij er "zoveel mogelijk vermeden" wordt dat "er nieuwe situaties ontstaan waar er langdurige blootstelling is aan meer dan 0,4 microtesla, vooral bij locaties waar kinderen kunnen verblijven (bewoonde gebouwen, onbebouwde woonpercelen, scholen en kinderopvangvoorzieningen)."

"Het is toch vrij zeldzaam dat de politiek de wetenschap zo snel volgt, zeker als die beslissing toch wat economische gevolgen met zich meebrengt", besluit Adang.