Levend op de brandstapel? Mythes over heksenvervolgingen in Lage Landen onder de loep

Denk jij bij het woord heks ook aan een oude vrouw in een lang gewaad, boven een dampende ketel of vliegend op een bezemsteel? Aan iemand met een haakneus en punthoed, die door en door slecht is?

Dat stereotiepe beeld is de afgelopen decennia stevig verankerd in onze populaire cultuur. Maar de realiteit van heksenvervolgingen is een heel ander verhaal. Historica Maartje van der Laak, auteur van 'Heksenjacht: de duistere geschiedenis van heksenvervolging in de Lage Landen', neemt een aantal stellingen en misvattingen over heksen onder de loep in 'Het uur van de waarheid' op Radio 1.

"Mensen denken heel vaak aan de middeleeuwen, maar heksenvervolgingen zijn vooral iets van de nieuwe tijd. Tijdens de renaissance en het humanisme, dan worden de brandstapels aangestoken", zegt Van der Laak. "De periode dat de heksenjacht echt losbreekt bij ons, is tussen 1580 en 1670."

De renaissance is een cultuurstroming uit de nieuwe tijd, de periode na ongeveer 1450. Die periode wordt vaak gezien als een rationele periode met de wedergeboorte van wetenschap en kunst. Maar de heksenvervolgingen werden juist erger in die periode.  

In de nieuwe tijd werd teruggegrepen naar ideeën uit de klassieke oudheid, de periode van het Romeinse Rijk. Die periode was volgens Van der Laak vrouwonvriendelijker dan de middeleeuwen. "In de middeleeuwen hadden vrouwen bij ons een betere maatschappelijke positie. Ze konden een job uitoefenen, grotendeels over die opbrengsten beschikken en kiezen door wie ze dat wilden laten erven."

Aan het einde van de 16de eeuw komen vrouwen in een moeilijkere positie terecht. Dat correspondeert met gendergerelateerde veroordelingen voor hekserij.

Volgens Van der Laak werden voor 80 procent vrouwen vervolgd in de nieuwe tijd. Let wel: in de late middeleeuwen was dat een pak minder. "Toen was 50 procent van de veroordeelden een man, 50 procent een vrouw. De veroordeling voor 'kwalijke tovenarij' was toen niet gendergerelateerd, maar dat verandert in de 16de eeuw."

Hoe komt dat precies? Van der Laak haalt boeken aan die aan het einde van de 15de eeuw worden gepubliceerd, zoals 'De mierenhoop' en 'De heksenhamer'. "Daarin worden aan vrouwen de vreselijkste gebreken toegeschreven. Die boeken werden gretig gedeeld, bijvoorbeeld aan het hof van de Bourgondiërs." Mede door de expliciete inhoud, zoals heksen die het achterwerk van de duivel kussen, verspreidden die vertellingen zich als een lopend vuurtje. De komst van de boekdrukkunst doet daar nog een schepje bovenop.

"Op heel korte tijd zijn mensen doordrongen van de theorie, die je eigenlijk een complottheorie zou kunnen noemen, dat je een heks wordt omdat je een pact met de duivel sluit." En wie dat doet, wil aan de hand van magie de samenleving kapotmaken. Een storm om de oogst te doen mislukken, bijvoorbeeld, of bliksem om een kerk plat te branden.

"Eerst is het amusant, maar toch zet die theorie zich vast in de hoofden van de mensen. Wanneer het dan effectief slecht gaat, in de 2de helft van de 16de eeuw door oorlog, economische crisis en klimaatverandering, heeft men een zondebok nodig", zegt Van der Laak. "Dan komt dat stereotiepe beeld. Neem de heks uit 'Hans en Grietje': dat is in de 19de eeuw op schrift gesteld, maar dat baseert zich op verhalen die generatie na generatie verteld worden."

"Het gaat echt om fake news, complottheorieën, die aanslaan als het slecht gaat. Daarbij werd een bepaald type geviseerd als zondebok. Tachtig procent van de slachtoffers voldoet aan dat stereotype."

Het aantal slachtoffers van de heksenmanie in de Lage Landen is juist lang zwaar onderschat. Van der Laak haalt Gent als voorbeeld aan. "Daar hadden we sinds jaar en dag een 20-tal namen. In 2023 wilde de stad eerherstel uitspreken, naar aanleiding daarvan zijn we in de bronnen gedoken. We zagen een verdrievoudiging van het aantal slachtoffers."

"Als je die cijfers extrapoleert naar de hele Nederlanden, dan krijg je veel meer slachtoffers. Bronnen zijn ook niet compleet: ze zijn niet allemaal overgeleverd, of als iemand stierf tijdens de ondervraging, dan werd dat weggemoffeld."

De impact van de heksenvervolgingen mag volgens Van der Laak zeker niet worden onderschat. "Vooral ook de psychologische impact op de hele bevolking en de angst voor de duivel die dat teweeg heeft gebracht."

"Soms werden veroordeelden van tevoren gewurgd", weet Van der Laak. "Dat kon als je echt berouw had getoond, maar het was toch heel dikwijls een levende verbranding."

Dat gruwelijke schouwspel kon trouwens op publiek rekenen. "Mensen brachten hun kinderen mee. Het was een fenomeen om te gaan bezichtigen", zegt Van der Laak. "Het was ook een manier voor de overheid om te tonen dat ze veiligheid van hun burgers serieus namen. Ze halen de zondebokken eruit. Zo krijgen de mensen het idee dat ze iets aan de problemen kunnen doen."

Ook vandaag worden nog heksenverbrandingen georganiseerd met poppen. Die zouden beter gekaderd moeten worden, vindt Van der Laak. "We moeten goed beseffen dat dit eigenlijk de uitwendige tekens zijn van degenen die het zondebokmechanisme hebben bedacht. We gaan in hun stereotype mee, laten het slachtoffer verbranden en applaudisseren er nog voor ook."