Was reactie van Theo Francken en Defensie na de Pano-reportage over de drones correct? Inspectie Financiën had wél kritiek op aankopen

Het verhaal begint bij de Pano-uitzending ‘Waar zijn de drones?’ van vorige week woensdag. In die reportage werden vragen gesteld bij de aankoop van een dronedetectiesysteem en antidronewapens door Defensie. 

De Inspectie van Financiën, de budgettaire waakhond van de overheid, had ernstige bezwaren tegen die plannen. Omdat Francken de hoogdringendheid inriep, kwam er geen openbare aanbesteding en kon de concurrentie niet spelen.

Het risico: significant hogere prijzen. Volgens de Inspectie van Financiën was deze handelswijze in strijd met de wetgeving rond overheidsopdrachten.

De regering mag zo’n advies naast zich neerleggen, en deed dat ook. De koop ging door en de onderneming Cobbs uit Bonheiden krijgt bijna 8 miljoen euro voor de aankoop van Blaze-dronehunters in Letland.

Dit is niet de enige overheidsbestelling voor Cobbs. Het bedrijf heeft ook Blaze-dronehunters mogen leveren aan Defensie in het kader van Belgische steun aan Oekraïne.  

Minister van Defensie Theo Francken tweette de ochtend na de uitzending van de Pano-reportage (waar hij zelf niet aan wilde meewerken) onder meer: “In het kader van dat Belgische steunpakket aan Oekraïne vond er eind vorig jaar een prijzencontrole plaats bij COBBS omtrent de levering van de BLAZE-dronehunter. Hieruit is gebleken dat de gehanteerde eenheidsprijs wel degelijk marktconform was. De Inspectie van Financiën maakte bij dit dossier geen opmerkingen.”

Ook generaal Bernard Phaleg, directeur-generaal Materiële Middelen bij Defensie, meldde vorige vrijdag in De Ochtend op Radio 1 dat de Inspectie van Financiën in dit dossier geen opmerkingen had en dat de betaalde prijzen marktconform waren.

Maar klopt dat ook? De Inspectie van Financiën formuleerde in haar verslag over die aankopen – dat de Pano-redactie kon inkijken - wel degelijk een pak opmerkingen. Die waren bijna identiek aan die voor het antidroneplan. 

Alleen ging het hier om een nog veel groter contract: België schenkt voor 1 miljard wapensystemen aan Oekraïne. Naast geweren, nachtkijkers en gevechtskledij werd bij Cobbs ook voor bijna 120 miljoen euro dronesystemen gekocht. 32 miljoen daarvan is bestemd voor de Belgische Defensie, de rest gaat naar Oekraïne.

De Inspectie Financiën had ook op de hele deal van 1 miljard duidelijke kritiek. Ze keurde af dat er geen openbare aanbesteding werd uitgeschreven. 

Voor elk onderdeel van de transactie werd slechts één enkele firma aangesproken, en kon de concurrentie niet spelen. Dat is volgens de Inspectie van Financiën in strijd met de wet.

“De Inspectie van Financiën vestigt er in dit kader nog de aandacht op dat het hierboven vermelde door Defensie voorgestelde systematisch beroep op een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking met telkens slechts één firma zonder enig beroep op de concurrentie niet alleen in strijd is met de wetgeving overheidsopdrachten, maar eveneens een aanzienlijk risico inhoudt op significant hogere prijzen en procedures voor de Raad van State door mogelijk benadeelde partijen.”

Minister Francken verwees in zijn bericht op X ook naar een prijzencontrole. Die was er inderdaad, maar grondig was ze niet.

Dat zegt de prijzencontroledienst van Defensie zélf, die de controle uitvoerde. De dienst heeft het over ‘pas entièrement detaillé’ en stelt dat ze door tijdsgebrek “niet verantwoordelijk kan worden gehouden voor mogelijke lacunes of onvolledige informatie in dit rapport.”

Bovendien benadrukt de Inspectie van Financiën dat die urgente procedure helemaal niet hoefde. Er was wél tijd om het op de normale en veilige manier te doen, mét een marktbevraging. Te meer omdat de Inspectie het dossier pas kreeg op een moment dat de meeste offertes al drie of vier maanden oud waren.

“De Inspectie van Financiën”, zo schrijft die in haar verslag, “doet in dit kader opmerken dat het duidelijk is dat voldoende tijd beschikbaar was om meerdere leveranciers te raadplegen.”

De Inspectie citeert daarbij ook uit een brief van de Minister van Begroting, Vincent Van Peteghem (CD&V).

“Een essentieel basisprincipe van een zorgvuldig budgetbeheer, veronderstelt dat voor de invulling van een bepaalde behoefte een vorm van mededinging wordt georganiseerd, zowel op financieel als kwalitatief vlak (…). Door voorbij te gaan aan ook maar de minste marktbevraging (dat bovendien geen tijdrovend proces hoeft te zijn), loopt de federale overheid een zeer groot risico om een te hoge prijs te betalen (…) bovenop de evidente juridische risico’s.” Tot slot lezen we ook dat: "(..) het bijzonder risicovol is om de monopolistische offertes niet aan een grondige prijzencontrole te onderwerpen."

In het verslag van de Inspectie van Financiën gaat het ook specifiek over Cobbs in Bonheiden. De Inspectie neemt de overeenkomst met Cobbs als een voorbeeld van wat fout ging, en stelt dat voor dit onderdeel wel degelijk een marktbevraging mogelijk was.

“Zie bijvoorbeeld de offertes van de firma COBBS voor de verwerving van verschillende types drones met toebehoren ten voordele van de Belgische Defensie voor een bedrag van 32.120.072,16 EUR en Oekraïne voor een bedrag van 85.670.035,86 EUR. De offertes dateren reeds van 5 oktober 2025. Het betreft hier duidelijk een concurrentiële markt waar meerdere mogelijke leveranciers aanwezig zijn.”

Theo Francken tweette dat er geen opmerkingen waren over Cobbs. Maar dat blijkt dus niet uit de eerder geciteerde opmerkingen van de dienst prijzencontrole – die daarmee voor een stuk de handen aftrekt van haar eigen prijzencontrole - noch uit de opmerkingen van de Inspectie van Financiën zelf.

Francken tekende ook beroep aan tegen het ongunstige advies van de Inspectie van Financiën. Ook die tekst kon de Pano-redactie bemachtigen.

Het kabinet Defensie argumenteert daarin dat er wel degelijk sprake is van urgentie, en dat het dus wél kan teruggrijpen naar een spoedprocedure. Want, zo gaat het verweer, een bredere marktbevraging was niet mogelijk.

De Oekraïners vragen namelijk heel specifiek materiaal, dat meteen inzetbaar is. Dat beperkt de keuze. En veel tijd voor controle of marktbevraging was er niet, zegt het kabinet.

Sommige offertes waren er pas in december, en lagen dus niét maandenlang stof te vergaren voor ze bij de Inspectie Financiën belandden.

Het kabinet Francken is ook stellig over de prijzencontrole: die zou wel grondig zijn geweest, zegt ze, en werd uitgevoerd op 36 van de 45 onderdelen van het steunpakket voor Oekraïne “Het betreft een grondig prijsonderzoek uitgevoerd door een daartoe specifiek opgerichte onafhankelijke dienst van prijzencontroleurs.”

De Pano-redactie vroeg ook een reactie van het kabinet Francken en Defensie op het advies van de Inspectie van Financiën over het Oekraïnepakket. Dat ongunstig advies is er, zeggen ze, maar de opmerkingen gingen over de procedure, "namelijk dat er geen marktbevraging werd gedaan en dat de prijzencontrole onder tijdsdruk werd uitgevoerd."

"Over de juistheid van de prijscontrole bij Cobbs en de marktconformiteit ervan", zo meldt het kabinet, "werd specifiek geen opmerking gemaakt." Voor Francken is het duidelijk dat er een correcte prijs is betaald.

Hij verwijst daarvoor naar een eerdere mededeling van Defensie, waarin te lezen stond dat België minder betaalde dan een aantal andere landen voor dezelfde producten. De exacte prijs wordt niet bekend gemaakt door Defensie omdat zoiets tot het bedrijfsgeheim behoort.

Het klopt dat er over de prijzen van Cobbs geen specifieke opmerkingen zijn gemaakt. De Inspectie Financiën zegt daar enkel over dat de offerte zo lang bleef liggen dat er een marktbevraging had kunnen komen.

Maar er is ook het bredere verhaal: de Inspectie Financiën zegt niet of de prijzen wel of niet marktconform zijn, ze zegt dat dat risico bestond door de versnelde procedure, en dat geldt voor het hele Oekraïnepakket. Bovendien zegt ook de Dienst Prijzencontrole van Defensie niet verantwoordelijk te zijn voor mogelijke lacunes en onvolkomenheden in haar rapport. En distantieert zich zo min of meer van haar eigen werk. 

Deze voormiddag buigt de Commissie Landsverdediging zich over de kwestie.