Waardevolle Vlaamse plattelandsnatuur vaker illegaal vernietigd: "Herstel kan honderden jaren duren"

Wie aan waardevolle natuur denkt, stelt zich sneller uitgestrekte wouden voor dan een heg of een bosje tussen enkele akkers. Toch zijn die typisch Vlaamse landschapselementen zeer waardevol voor de natuur. Daarom worden ze vaak beschermd door de Vlaamse milieuwetgeving. Wil je zo'n beschermde heg rooien of een poel dempen, dan heb je een vergunning nodig.

Toch wordt er nog elk jaar waardevolle natuur illegaal vernietigd in Vlaanderen. Meer zelfs: de laatste jaren lijkt er een versnelling ingezet, zo blijkt uit cijfers van de natuurinspectie.

Sinds 2020 stoot de inspectie vaker op vernietigde kleine landschapselementen zoals heggen, bermen en bomenrijen dan voordien. In 2025, nochtans geen piekjaar, werd er nog steeds de helft meer vernietigd dan in 2019. In het totaal verdween er sinds 2020 196 kilometer van zulke natuurlinten, evenveel als de afstand van Oostende naar Luik. 

Maar er werd ook meer waardevolle vegetatie vernietigd zonder vergunning. Het gaat dan onder andere om heide, moeras, vennen en bosjes. Tussen 2011 en 2018 tekende de natuurinspectie nooit meer dan 10 vernietigde hectare op. Sinds 2020 gaat het elk jaar om een veelvoud daarvan, met uitzondering van 2023.  

Die dubbele stijging kan niet aan het aantal controles liggen, want dat bleef gelijk, bevestigt het agentschap Natuur en Bos. Het spreekt zelf overigens liever niet van een trend.

Het is niet zo dat het hele Vlaamse bestand van heggen, bomenrijen, bosjes en moerassen daardoor acuut in gevaar komt. In 2024 telde Vlaanderen 44.500 kilometer aan kleine landschapselementen. De 196 kilometer die sinds 2020 verloren ging, is daar een fractie van.

Het probleem is dat er al heel veel verloren is gegaan. De voorbije 250 jaar verloor Vlaanderen bijvoorbeeld 2/3 van zijn houtkanten. En van wat er nog rest, wordt er elk jaar nog wat meer afgeknibbeld.

"Die landschapselementen nemen zeer sterk af, grotendeels door de schaalvergroting van de landbouw", zegt Lander Wantens, beleidsexpert bij Natuurpunt. "Vroeger zag je nog eens een paar bomen en een poel, maar de laatste 10 jaar verdwijnen die."

Dat komt vooral doordat onze landbouwers anders zijn gaan boeren. Dat proces zet zich trouwens al veel langer door. Door de uitvinding van prikkeldraad, begin vorige eeuw, zijn er bijvoorbeeld geen meidoornhagen meer nodig. En poeltjes of glooiend grasland zijn een last voor wie zoveel mogelijk grond wil kunnen bewerken.

"Boeren hebben er alle belang bij om zo natuurvriendelijk mogelijk te werken, en ze willen dat ook", legt Tessa De Prins uit, woordvoerder van Boerenbond. "Maar het moet uiteraard passen binnen hun bedrijfsvoering. Ze botsen ook vaak op regels, kosten en onzekerheid. Biodiversiteit mag geen bedreiging zijn voor de bedrijfsvoering, daarom pleiten we ook voor de mogelijkheid van tijdelijke natuur."

Vanuit een economisch standpunt is dat logisch. "Maar zo krijg je kale vlaktes en kunnen insecten, vogels en andere diersoorten niet meer migreren. Nochtans is die uitwisseling van genen belangrijk. Nu zitten ze opgesloten op eilandjes", zegt Wantens.

Dat maakt populaties kwetsbaar. Eind vorige maand bleek bijvoorbeeld nog dat het aantal graslandvlinders met meer dan de helft is gedaald sinds 1990.

En ook de akkervogels doen het erbarmelijk. Zo telt Vlaanderen 95 procent minder veldleeuweriken dan in 1960. En op slechts 20 jaar tijd halveerde het aantal patrijzen.

Dat is trouwens niet alleen een Vlaams fenomeen. De vorige Waalse regering besloot daarom om 4.000 kilometer heggen aan te leggen, een doelstelling die trouwens ruimschoots bereikt werd.

Volgens Wantens is het tijd dat Vlaanderen meer oog heeft voor het belang van een gezond landbouwlandschap, met heggen en grasland. Niet alleen voor dieren, maar ook voor de mens.

"Denk aan de overstromingen in de Westhoek een paar jaar geleden. Daar is veel historisch grasland opgebroken om aardappelen te telen, terwijl historisch grasland veel meer water vasthoudt. Daar komen overstromingen en bodemerosie van."

Er zijn dus goede redenen om te verbieden dat waardevolle natuur vernietigd wordt. Er staan dan ook straffen op.

In principe moeten alle beschermde bosjes, struiken, heggen of poelen die onvergund vernietigd worden, hersteld worden. Gebeurt dat niet, dan kan de rechter een dwangsom opleggen. Volgens Natuur en Bos is op die manier al 85 procent van alle natuur die in 2025 illegaal vernietigd werd, intussen hersteld.

Maar het kan ook gebeuren dat schade niet hersteld hoeft te worden, en dat er na de feiten nog een vergunning wordt afgeleverd. Dat is bijvoorbeeld het geval wanneer de kap wel vergund had kunnen worden, maar er vooraf geen vergunning is aangevraagd. Dat moet dan wel gecompenseerd worden. Dat kan door elders daadwerkelijk natuur bij te creëren, hetzij door ervoor te betalen. 

Hoe vaak natuurvernietiging achteraf geregulariseerd wordt, kan het agentschap niet zeggen, al zou het "eerder de uitzondering dan de regel" zijn.

Herstelde natuur kan ook niet altijd zomaar ongedaan maken wat verloren is gegaan. Het "kan voor sommige soorten vegetatie tot honderden jaren duren voor de oorspronkelijke natuurwaarde opnieuw bereikt is", zegt Jeroen Denaeghel (Natuur en Bos). "Dat is ook de reden waarom we in sommige gevallen een extra financiële compensatie vragen."

"Beschermde vegetaties hebben bovendien een belangrijke landschappelijke en cultuurhistorische waarde, omdat ze mee het traditionele Vlaamse landschap bepalen. Vernietiging of aantasting betekent dan ook een onomkeerbaar verlies aan biodiversiteit en natuurlijke functies, dat niet eenvoudig elders kan worden gecompenseerd."

Beter voorkomen dan genezen dus. Nochtans kan daadkrachtig beleid een verschil maken. Zo werd de hoeveelheid vaststellingen van historisch grasland dat illegaal vernietigd wordt, op 6 jaar tijd met viervijfde teruggedrongen. Die spectaculaire winst is volgens Natuur en Bos te danken aan een nieuwe controlemethode met satellietbeelden.

Volgens minister van Omgeving en Landbouw Jo Brouns (CD&V) tonen de cijfers van de laatste jaren "geen significante trend, temeer daar de registratie in vroegere jaren ook minder accuraat gebeurde in vergelijking met de laatste jaren."

Toch benadrukt Brouns dat de bescherming van die waardevolle plattelandsnatuur "een absolute prioriteit" is. "Elk dossier wordt zeer nauw opgevolgd."

"Wie schade berokkent aan onze natuur, moet die herstellen. Onze natuur is een kostbaar gemeenschappelijk bezit dat we moeten beschermen voor de volgende generaties. Waar herstel mogelijk is, moet de schade effectief worden hersteld. En waar nodig volgen ook boetes of andere sancties. Zo maken we duidelijk dat natuurvernietiging in Vlaanderen niet zonder gevolgen blijft."

Volgens Vlaams Parlementslid Mieke Schauvliege (Groen) volstaat dat niet. "De bescherming van waardevolle natuur die ons landschap vorm geeft is in Vlaanderen nog altijd ondermaats. Op een moment dat we eigenlijk moeten werken aan  het herstel van de natuur in Vlaanderen, is de absolute prioriteit om de natuur die er nu nog is, te beschermen."

"Uit de evaluatie van de toestand van de natuur in Vlaanderen blijkt nu al dat vooral soorten van het agrarisch landschap achteruitgaan. We moeten dus heel veel zorg dragen voor deze elementen en ze herstellen en versterken in plaats van ze te laten verdwijnen."