"Hij was een troef, maar kan nu een handicap zijn": wat betekent nederlaag van Orbán voor radicaal-rechts in Europa?

De vreugde in de straten van Boedapest was groot afgelopen weekend. De nederlaag van Viktor Orbán, en de verkiezing van Péter Magyar tot nieuwe Hongaarse politieke leider, werd toegejuicht door duizenden Hongaren. Tegelijk kwam het nieuws als een mokerslag binnen op de hoofdkwartieren van de Europese radicaal-rechtse partijen.

Orbán en zijn partij Fidesz waren 16 jaar aan de macht en het land groeide in die tijd uit tot een lichtend voorbeeld waar de beweging zich aan kon spiegelen. Zijn inzet voor nationale soevereiniteit, tegenover wat hij zelf zag als de bemoeienis uit Brussel, en zijn harde aanpak van migratie werden op applaus onthaald door partijen als Vlaams Belang, het Rassemblement National in Frankrijk en Fratelli d'Italia van de Italiaanse premier Giorgia Meloni.

"Het belang van Orbán binnen het radicaal-rechtse netwerk in Europa valt niet te onderschatten", aldus politicoloog Laura Jacobs (UA), die radicaal-rechts bestudeert. "Hij was als één van de weinigen uit de beweging lange tijd aan de macht en sprak ook voor de andere partijen op hogere niveaus, zoals de Europese Raad."

"Je zag bij bijvoorbeeld Vlaams Belang ook dat ze Hongarije als voorbeeld gebruikten: 'Kijk, er is een ander beleid mogelijk. Maak ons groot genoeg, zodat andere partijen ons niet kunnen negeren en we het beleid kunnen bepalen'."

"Hij was een pater familias voor die beweging, maar tegelijk kan je ook moeilijk spreken van één groep", vult professor Europese politiek Hendrik Vos (UGent) aan. "In het Europees Parlement zitten ze verspreid over drie fracties, en sommige parlementsleden hebben zelfs geen onderdak."

"Het is een gezelschap van partijen die elkaar bijna de strot afbijten en hij is er wel in geslaagd om een belangrijk deel ervan samen te krijgen. Dat is op zich al een verdienste, want partijen met de slogan 'eigen volk eerst' zijn van nature niet geneigd tot samenwerking. Ondertussen zijn ze wel een belangrijke fractie in het parlement geworden."

"Nu moeten ze zichzelf de vraag stellen hoe ze omgaan met Orbán en hun associatie met Trump en welke impact dat heeft op hun aantrekkingskracht", werpt Jacobs op. "Orbán was eerst een troef, maar nu misschien een handicap."

De naam van de Amerikaanse president Donald Trump valt wel vaker in de analyses over de Hongaarse verkiezingen. Trump haalde graag zijn goede vriendschap met en bewondering voor Orbán aan en in de laatste dagen voor de stembusslag passeerde vicepresident JD Vance op weg naar het Midden-Oosten nog op een verkiezingsmeeting van Fidesz. Maar het heeft niet mogen baten, integendeel zelfs.

"In Europa wordt met veel verbijstering naar Trump gekeken. Een aantal kiezers vindt dat schofterig gedrag geweldig, maar een veel groter deel heeft het daarmee gehad. In die zin is het geen reclame om met hem geassocieerd te worden", concludeert Vos.

"Vlaams Belang is altijd al voorzichtiger geweest in het heel expliciet steun betuigen aan Trump. Ze beseffen zelf dat dat een stap te ver is", vult Jacobs aan. "Ze hebben wel gewezen op de effectiviteit van zijn beleid, voornamelijk dan op het vlak van migratie. En zelf gepleit voor een soort van politie die helpt met migranten uit te zetten."

"De partij beseft dat de associatie met Orbán, Vance en Trump op den duur riskant wordt. Voorzitter Tom Van Grieken nam maandagavond in Terzake duidelijk afstand van de corruptieschandalen die cirkelen rond Orbán en is duidelijk voorzichtiger met de verwijzingen naar dat soort van figuren."

De vraag is nu in hoeverre de uitslag van de verkiezingen in Hongarije een voorspelling zijn van wat de radicaal-rechtse partijen de komende jaren in Europa te wachten staat. Te beginnen met de presidentsverkiezingen in Frankrijk volgend jaar. Vergroot of verkleint dit de kansen van Rassemblement National?

"De beweging is niet weg uit Europa, maar het is wel een duidelijk signaal dat ze niet per definitie blijft groeien", merkt Vos op. "Zelfs niet als je het kiessysteem, het rechtssysteem en de media naar je hand zet, zoals Orbán in Hongarije had gedaan."

"Het kan een keerpunt zijn, maar op dit moment kunnen we dat nog niet inschatten", aldus Jacobs. "Het valt wel op dat klassieke partijen verkiezingen kunnen winnen door in te zetten op de strijd tegen corruptie en de terugkeer naar een liberale democratie."

"Er waren de parlementsverkiezingen in Polen van 2023 waarin pro-Europese Donald Tusk ten nadele van de partij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) een coalitie wist te vormen. Deze keer hebben de Hongaren duidelijk gekozen tegen Orbán en voor een liberale democratie, met alle reservaties rond de figuur van de nieuwe premier Péter Magyar zelf. Of dit effectief het begin is van een trendbreuk, zal afhangen van hoe de klassieke partijen in andere landen hierop zullen reageren."

Professor Vos twijfelt echter of dit een blauwdruk kan zijn voor het politieke centrum in pakweg Frankrijk en België. "Zowel in Polen als in Hongarije konden klassieke partijen bewijzen dat radicaal-rechts aan de macht tot weinig goed leidt. Economisch ging het slecht en de corruptie nam toe. Dat is makkelijk om een platform op te bouwen. In Frankrijk is die strategie al moeilijker."

"Het is wel duidelijk dat het kopiëren en overnemen van standpunten van radicaal-rechts niet de weg is naar verkiezingswinst. De kiezers gaan uiteindelijk toch naar het origineel, dat net iets radicaler is. Inzetten op anticorruptie kan lukken waar ze het zelf verknald hebben, maar daarmee hou je Vlaams Belang hier bij ons niet klein."