Nu boer uit Waardamme ook vanuit cel ex-vrouw wil doden: wat doet psychologische terreur met slachtoffers?

Chris Vanhaverbeke, de man die in voorhechtenis zit voor de moord op zijn 2 dochtertjes Maud (8) en Ona (5) en de poging tot moord op zijn ex-vrouw, zou vanuit de gevangenis geprobeerd hebben om die vrouw alsnog te laten vermoorden. Via 2 medegevangenen zou hij een huurmoordenaar hebben willen zoeken.

Het is niet de 1e keer dat de man zijn ex-vrouw vanuit de cel lastigvalt. Ook voor hij aan het moorden ging, was hij al veroordeeld voor partnergeweld.

"De psychologische schade bij slachtoffers van langdurige stalking en bedreiging is enorm", zegt criminologe en gerechtsdeskundige Anne Groenen. Ze doet al 25 jaar onderzoek naar stalking en partnergeweld.

"Het brein van zo'n slachtoffer leeft onder een permanente alarmmodus dat er iets zou kunnen gebeuren. Het lichaam vertoont chronische stress en het slachtoffer kan zich niet meer veilig voelen."

Dat gaat zo ver dat slachtoffers vaak elke stap vooruit willen plannen. "In hun achterhoofd vragen ze zich voortdurend af wat er zou misgaan en daar willen ze op voorbereid zijn. Controle bepaalt vaak niet enkel het leven tijdens de relatie, maar ook na de breuk. Nog te vaak wordt voorbijgegaan aan die minder zichtbare impact: de controle op het slachtoffer."

Het slachtoffer wantrouwt zo niet alleen de dader, maar zowat iedereen. "Ze krijgen vaak jarenlang ingeprent dat ze zelf niet deugen en dat niemand te vertrouwen is. Wanneer ze hun verhaal naar buiten brengen, klinkt dat vaak warrig en onsamenhangend. Als ze dan niet meteen geloofd worden, treedt secundaire victimisatie op", weet Groenen.

Dat betekent dat hij of zij een 2e keer slachtoffer wordt - niet door de dader, maar door de reactie van hulpverleners of instanties. "Dat gebeurt bijvoorbeeld ook wanneer een dokter of politieagent zegt: 'Ga maar bij hem weg'. Dat is vaak goed bedoeld, want het is niet altijd snel duidelijk hoe zwaar het slachtoffer gecontroleerd wordt. Maar door die reacties gaat het brein nog meer in alarmmodus en zoeken slachtoffers soms nog minder snel hulp."

In de zaak van Waardamme gaf de politie volgens de advocaat van de ex-vrouw het advies om opnieuw te verhuizen. Volgens Groenen is dat inderdaad soms de enige oplossing, maar heeft het weinig zin als het slachtoffer er niet van overtuigd is dat de dader niets meer kan doen.

"In extreme situaties zoals deze vindt de dader de nieuwe woonplaats binnen de kortste keren terug. Het is beter om een slachtoffer te leren omgaan met risico's en haar leven stapsgewijs weer op te bouwen."

"Al verdwijnt de angst nooit volledig", moet ook Groenen toegeven. "Maar via traumabegeleiding, steun van de omgeving en een strikte veiligheidsplanning kan je ervoor zorgen dat die angst niet meer volledig het dagelijks leven bepaalt."

Bij veiligheidsplanning bekijken hulpverleners samen met het slachtoffer de dagelijkse routines en routes. Ze activeren noodnummers of het slachtoffer krijgt een stalkingalarm, zodat de politie snel kan ingrijpen.

De advocaat van de ex-vrouw, en dus mama van slachtoffertjes Maud en Ona, riep op de man in een afgesloten ruimte in de gevangenis te plaatsen, zonder contact met medegedetineerden. Want die zou hij hebben ingeschakeld om een huurmoordenaar te zoeken. In sommige landen kan een rechter zo'n maatregel al opleggen als straf.

"Zoiets kan het slachtoffer een veiliger gevoel geven", bevestigt Groenen. "Maar enkel op voorwaarde dat de isolatie helemaal controleerbaar is en ook totaal is. Het slachtoffer moet daarvan overtuigd zijn, en het moet ook echt zo zijn."

Alleen is dat erg moeilijk. "In deze digitale tijden is het bijna onmogelijk om iemand volledig te isoleren. In welke mate kan je garanderen dat de dader via gerechtelijke maatregelen geen toegang meer heeft tot het slachtoffer - ook niet online of via derden? Dat is een bijzonder moeilijke zaak."

Daders intensief begeleiden is hoe dan ook nodig, zegt nog Groenen. "Al is in ernstige gevallen gedragswijziging nauwelijks mogelijk. Uit onderzoek blijkt dat daders nauwelijks te behandelen vallen en dat een gevangenisstraf in die situaties de meeste veiligheid biedt. Al blijft psychiatrische opvolging van de dader wel belangrijk, al is het maar om de risico's zo klein mogelijk te maken."

Voor mensen in de omgeving van slachtoffers is de boodschap van Groenen duidelijk: neem het verhaal serieus en wees er onvoorwaardelijk. "De verwerking gaat in golven: soms willen slachtoffers actie ondernemen, soms willen ze er niets van weten en gewoon gerust gelaten worden. Je mag daar vooral niet over oordelen."

Groenen beklemtoont dat extreme situaties zoals die in Waardamme gelukkig zeldzaam zijn. "Maar iedereen die professioneel met een slachtoffer van stalking in contact komt, moet goed op de hoogte zijn van de impact daarvan. Zo kan je soms nog ingrijpen voordat een situatie uit de hand loopt."