Naomi, Miren, Michiel en Sharon hebben het niet overleefd, Ingrid heeft een grote dosis geluk gehad. Over hen ging de reeks 'En nu is ze dood.' Maar wat kan er gebeuren zodat slachtoffers van partnergeweld niet vermoord worden? Wat moeten we - als maatschappij - doen om de cijfers te doen dalen?
Van dagboek tot alarm: hoe we kunnen voorkomen dat partnergeweld dodelijk wordt
Phara de Aguirre
Gepubliceerd:
Heb je een vraag over geweld, misbruik of mishandeling? Dan kan je terecht bij de hulplijn 1712. Voor een gesprek kan je ook terecht bij Tele-Onthaal op het nummer 106 of via www.tele-onthaal.be. Jongeren kunnen terecht bij Awel op het telefoonnummer 102, of via chat op awel.be.
1
Hou als slachtoffer alles goed bij
Slachtoffers vertellen dat ze niet altijd serieus genomen worden wanneer ze klacht willen indienen. Daarom kan het nuttig zijn om incidenten in de relatie of belagingen door een ex-partner goed bij te houden.
Ingrid Vermeiren werd gestalkt door een ex-partner. Een jaar nadat ze de relatie met hem verbroken had, kwam hij in haar buurt wonen. Toen ze hem meer dan eens tegenkwam, begon ze een logboek bij te houden. Ze hield ook alle berichten bij die hij stuurde via Facebook en maakte screenshots voor hij de berichten verwijderde.
Ingrid getuigt hoe ze nauwgezet bijhield wanneer ze haar ex-partner (en stalker) kruiste
Ook andere slachtoffers van partnergeweld of stalking reageerden op de reeks met die suggestie. Een vrouw mailde ons:
"Ik zou dan ook alle slachtoffers van intrafamiliaal geweld - man, vrouw of kind - de raad willen geven om een dagboek bij te houden waarin men de woorden, feiten noteert die enorm kwetsend of beangstigend zijn geweest. Het helpt het slachtoffer om de spanning kwijt te spelen, maar is tevens een databank waarmee - indien nodig - iets kan gedaan worden. Voorwaarde is wel dat men ongezien kan schrijven en het dagboek op een veilige plek ligt."
Wie stelselmatig bepaalde situaties noteert die traumatiserend ervaren zijn, kan ook makkelijker patronen ontdekken. In de 1e aflevering bijvoorbeeld vertellen de ouders en zus van Naomi dat haar partner net voor familiefeesten ruzie uitlokte, zodat Naomi van de kaart was, niet naar het feest ging en nog meer geïsoleerd raakte.
Tactieken ontwaren maakt een slachtoffer sterker. Er zijn bewijzen dat het niet om een eenmalig gegeven gaat, maar iets telkens doelbewust gebeurt.
Ik zou alle slachtoffers van intrafamiliaal geweld de raad willen geven een dagboek bij te houden
2
Denk aan een mobiel stalkingalarm
In aflevering 2, het verhaal van Miren en Michiel, kreeg de partner een contactverbod en mocht hij niet terug naar de woning, maar in dit en andere verhalen wordt duidelijk dat dat geen garantie is dat het slachtoffer veilig is.
Om slachtoffers in levensbedreigende situaties van stalking en intrafamiliaal geweld beter te beschermen, kan het parket beslissen een mobiel stalkingalarm (MSA) toe te kennen. Dat is een knop die het slachtoffer op elk moment bij zich kan dragen. Met één druk wordt de 112-app geactiveerd wanneer het contactverbod geschonden wordt en heeft het slachtoffer onmiddellijk contact met de hulpdiensten.
Hoe werkt zo'n mobiel stalkingalarm?
Als het slachtoffer op de knop drukt, heeft de politie ook meteen de juiste locatie waar het slachtoffer zich bevindt. Oproepen via het MSA krijgen altijd prioriteit. Het is niet de politie die beslist of het slachtoffer zo'n alarm krijgt, maar wel de procureur, die zich zal baseren op een risicoanalyse door de politie.
Het MSA begon als een pilootproject in Gent, maar is sinds 2024 in het hele land beschikbaar. Volgens de meest recente cijfers die we konden krijgen, dragen 258 slachtoffers van stalking een Mobiel Stalkingalarm. Uit de evaluaties blijkt dat 90 procent van de vrouwen met een MSA zich aanzienlijk veiliger voelt.
Maar dat er alarmen tekort zijn, blijkt uit de anonieme getuigenis van een slachtoffer.
De vrouw is slachtoffer van ernstig intrafamiliaal geweld en krijgt in 2024 een mobiel stalkingalarm. Het duurt nog een jaar voor haar zaak voor de rechtbank komt en haar ex-partner veroordeeld wordt tot 2 jaar cel. Na het vonnis heeft hij 30 dagen de tijd om in beroep te gaan.
Op het moment van de nieuwe rechtszaak zit de man in de cel een straf uit voor andere feiten, maar de Strafuitvoeringsrechtbank heeft hem beperkte detentie en penitentiair verlof toegestaan. Hij kan overdag gaan werken tot 16 uur, moet pas om 19 uur terug naar de gevangenis en heeft ieder weekend 8 uur penitentiair verlof, wat betekent dat hij buiten de gevangenis mag.
Kort na het nieuwe vonnis komt de politie het mobiel stalkingalarm ophalen bij X, want volgens de politie zit de dader tot 2027 in de cel en heeft X het alarm dus niet meer nodig. De informatie over zijn beperkte detentie en penitentiair verlof is voor de politie niet beschikbaar. De strafuitvoeringsrechtbank trekt de maatregelen ook niet in.
X moet verder zonder mobiel stalkingalarm, met een veroordeelde dader die enkele uren per week rondloopt in dezelfde stad als waar zij woont en werkt.
Eind vorig jaar hebben de ministers van Justitie, Gelijke Kansen en Binnenlandse Zaken beslist 500 extra mobiele stalkingalarmen aan te kopen.
Maar het blijft een druppel op een hete plaat. We staven het met een cijfer: jaarlijks worden in ons land maar liefst 25.000 aangiftes voor stalking gedaan, goed voor gemiddeld 70 per dag.
3
Geef veroordeelde gps-tracker en enkelband
Het mobiel slachtofferalarm wordt enkel aan het slachtoffer gegeven. Een stap verder is de slachtofferapplicatie, een geavanceerd systeem van elektronisch toezicht. Als een beklaagde of een veroordeelde in aanmerking komt voor elektronisch toezicht, maar er ook een risico is dat hij zijn slachtoffer weer gaat opzoeken, krijgt hij een enkelband én een gps-tracker. Het slachtoffer krijgt ook een gps-tracker, als hij of zij daarmee instemt.
Wanneer de persoon met de enkelband en gps-tracker het verbod om op bepaalde plaatsen te komen schendt, gaat een alarm af bij het Vlaams centrum voor elektronisch toezicht (VCET) zodat zij tijdig de politie kunnen verwittigen. Als die persoon te dicht in de buurt van het slachtoffer komt, krijgt ook het slachtoffer een alarm én de boodschap dat ze zich in veiligheid moet brengen.
In 2024 is er een testfase geweest met een 8-tal slachtoffers, maar om het systeem in het hele land in te voeren is er een wetswijziging nodig. Daarvoor heeft Sophie De Wit (N-VA) een tijd geleden een wetsvoorstel ingediend.
"De slachtofferapplicatie kan niet enkel voor partnergeweld gebruikt worden, maar ook voor andere misdrijven. Om een voorbeeld te geven: een vrouw heeft een van haar kinderen vermoord en dreigt ermee als ze ooit vrijkomt haar andere kind te vermoorden. Of een zaak waarbij iemand met de dood bedreigd wordt omdat hij getuigd heeft tegen een drugsbaron."
Het systeem is al in gebruik in landen als Spanje, Australië, Frankrijk, Nederland en Noorwegen. Belangrijk is wel dat het slachtoffer vooraf moet instemmen met de slachtofferapplicatie, want ook hij of zij krijgt een gps-tracker en dat kan als ingrijpend worden ervaren. Het slachtoffer moet ook steeds de mogelijkheid hebben om een verzoek in te dienen om de controle op te heffen of te hervatten.
Let wel: technologie kan ook misbruikt worden
Een deel van de oplossingen zit dus in technologie, maar is niet zaligmakend. Want: technologie kan misbruikt worden. Denk maar aan daders die de gsm van hun partner in handen krijgen en bijvoorbeeld trackingtechnologie installeren om hun partner te volgen of mee te lezen met zijn of haar berichten.
Ook 'smart home'-technologie kan tegen een partner gebruikt worden. Een ex-partner kan de slimme thermostaat op afstand uitschakelen, zodat zijn partner en kinderen in de kou zitten, kan keiharde muziek laten afspelen op boxen, kan de televisie of de lichten plots laten aanspringen. Of een partner installeert een slimme deurbel uit veiligheid, maar gebruikt die ook als controlemechanisme. Zo had een vrouw na haar scheiding niet meteen door dat de ex-partner nog toegang had tot de app van de slimme deurbel en zo haar reilen en zeilen in de gaten kon houden. Ook camera's in huis, om baby's of huisdieren te monitoren, kunnen gebruikt worden om partners in de gaten te houden.
Wie de technologie geïnstalleerd heeft, heeft dus ook de macht om die te misbruiken. Bij het opleggen van een contactverbod of tijdelijk huisverbod moet een slachtoffer dus zeker controleren of de betrokken persoon via apps nog controle heeft over de woning of de personen in de woning.
Wat wél een voordeel is: de technologie laat sporen na en houdt gegevens bij. En dat kan dan weer als bewijs gebruikt worden.
4
Kijk naar de wet
En misschien moeten we ook nog eens naar de wet (durven) kijken.
Bijvoorbeeld naar de periode na een vonnis waarin een dader nog in beroep kan gaan. Dat is in de meeste gevallen 30 dagen. Dat zijn dus 30 dagen waarin een dader nog vrij rondloopt. Dat is voor sommige daders dé trigger om tot geweld over te gaan.
De ex-partner van Ingrid Vermeiren werd veroordeeld voor belaging, maar omdat de maximumstraf daarbij 2 jaar is, kon hij niet onmiddellijk aangehouden worden. Na het vonnis had hij 30 dagen de tijd om in beroep te gaan, en in die periode schoot hij Ingrid neer.
De advocate van Ingrid licht toe wat volgens haar het hiaat in de wet is
Dat komt ook bij andere slachtoffers terug.
"Na de uitspraak begonnen voor mij opnieuw 30 dagen van angstig afwachten", zegt een vrouw. "Samen met mijn kinderen leefde ik in verhoogde waakzaamheid, omdat ik niet wist hoe hij op de veroordeling zou reageren. Wat mij raakt, is dat er in die periode vooral aandacht is voor procedures en rechten van de dader, terwijl slachtoffers alleen achterblijven met angst en onzekerheid. Na zoveel mentale gevechten in mijn zoektocht naar erkenning mis ik vooral aandacht voor onze bescherming en ons gevoel van veiligheid."
Het zou een idee kunnen zijn om slachtoffers van belaging na een vonnis een mobiel stalkingalarm te geven in de periode dat beroep mogelijk is tegen het vonnis.
5
Blijf praten en luisteren
4 afleveringen hebben we gemaakt van 'En nu is ze dood.', maar het had een veelvoud kunnen zijn.
Heel wat slachtoffers, die het gelukkig wel overleefd hebben, mailden hun verhaal. In de meer dan 30 jaar dat ik op de VRT werk, ben ik nooit eerder zo vaak aangesproken in de gang, op de redactie, in het bedrijfsrestaurant of op weg naar de parking.
Onze getuigen, die we bijzonder dankbaar zijn, hebben een gevoelige snaar geraakt, hebben andere slachtoffers doen praten, hebben een pijnlijk gevoel van herkenning losgemaakt.
Op het moment dat ik dit schrijf, staan er op de website stopfeminicide.blogspot.com voor 2026 al 3 nieuwe slachtoffers: vrouwen van 37, van 45 en van 70 voor wie het leven met geweld beëindigd werd. Het voorbije weekend kwam er nog een 4e slachtoffer bij, een jonge vrouw van 25.
In de feminicidewet van 2023 staat dat er jaarlijks een rapport moet worden gemaakt met de officiële cijfers van politie en justitie. Maar het eerste rapport moet nog verschijnen. Het wetenschappelijk comité, dat ook aangekondigd was in de wet, is eind vorig jaar van start gegaan. Dat comité gaat onderzoek doen om patronen te ontdekken en suggesties te doen voor structurele veranderingen.
Het is te laat voor veel slachtoffers, maar hopelijk op tijd om de cijfers te doen dalen
Er zijn ook lichtpuntjes. De research voor deze reeks bracht me ook in het Veilig Huis in Hasselt. Het zijn geen opvanghuizen voor slachtoffers, maar een plaats waar hulpverleners, politie en justitie de krachten bundelen en de aanpak coördineren. Ook in andere provincies zijn er zulke Veilige Huizen.
Er zijn ook de opleidingen over intrafamiliaal geweld voor politie en justitie, iets wat Nederland ons benijdt. Er is de mogelijkheid voor slachtoffers die klacht willen indienen, om een advocaat mee te nemen. Er zijn centra die werken met plegers van intrafamiliaal geweld. En vorige week werd in het parlement een resolutie goedgekeurd om seksueel en intrafamiliaal geweld harder en doeltreffender aan te pakken. De resolutie legt de nadruk op strengere strafuitvoering, betere opsporing en nauwere opvolging van de daders.
En er is gepraat, ook in mijn vriendenkring. Er zijn verhalen verteld die nooit eerder verteld waren, uit schaamte. Het is te laat voor veel slachtoffers, maar hopelijk op tijd om de cijfers te doen dalen.
