96 vuilniszakken met uitwerpselen en 5 Amerikaanse vlaggen: valt de maan nog schoon te maken? 

"Veel mensen zullen de 10-daagse missie bekijken, misschien zullen er vlaggen wapperen, en het woord 'historisch' zal op veel lippen rusten", schreef ruimtevaartingenieur Moriba Jah (Universiteit van Texas) bij de start van de Artemis II-missie in een opiniestuk in Nature . "Maar bijna niemand heeft het over rentmeesterschap."

Hij herinnert eraan dat er nu al 96 zakken met menselijke urine, uitwerpselen en braaksel op de maan liggen, een erfenis van de Apollo-missies tussen 1969 en 1972. Een van die vuilniszakken kun je zelfs zien op de eerste foto die ooit gemaakt is vanop het maanoppervlak: de witte plastic zak ligt er gewoon aan de poten van de maanlander.

De uitwerpselen van de Artemis II-bemanning komen overigens wel terug naar de Aarde. De urine niet; die wordt geloosd in de ruimte.

Toch ligt er nu al naar schatting zo'n 200.000 kilogram aan menselijk afval op de ooit ongerepte maan. Het gaat dan niet alleen om vuilniszakken, maar ook om oude landingstuigen en ruimtebuggies, hamers en tangen, fototoestellen, vlagjes en kunstwerken. In 2022 sloeg er zelfs een oude rakettrap in op de maan.

En dat terwijl de maan, met zijn oeroude geologie, een onvervangbaar wetenschappelijk archief is, zegt Jah in zijn opiniestuk. Al dat afval dreigt het te verstoren. "De kraters van de zuidpool van de maan bevatten ijswater, een overblijfsel van het vroege zonnestelsel. Dat kan nooit meer hersteld worden als het eenmaal verontreinigd is."

Ook de landingssites van de Apollo-missies zouden beschermd moeten worden, vindt hij. Die zijn "het fysieke archief van de eerste stappen van de mens voorbij zijn eigen planeet. Het Werelderfgoedkader, dat door de VN-organisatie Unesco is vastgelegd, was precies voor dit soort plaatsen ontworpen - maar alleen op aarde."

Dat al dat afval op het maanoppervlak blijft liggen, is in de grond een kwestie van geld. Maanmissies kosten vele tientallen miljarden dollars. Elke kilogram extra gewicht dat je terug meeneemt naar de aarde, kost brandstof en neemt plaats in in de capsule. Om nog te zwijgen van de kosten en de moeite voor de extra maanmissie als je bijvoorbeeld een gecrashte maanlander zou willen ophalen.

En wat als een (wel heel) milde weldoener het geld ervoor over zou hebben, of enkele landen de handen in elkaar zouden slaan? Dan nog zou dat tegen de regels van het VN-Ruimteverdrag zijn. Dat verdrag uit 1967 bepaalt onder andere dat je je niets mag toe-eigenen vanop het oppervlak van de maan.

"Alles wat de ruimte in gestuurd wordt, valt onder de verantwoordelijkheid van de lancerende staat", weet expert ruimtevaartrecht Sarah Moens (Thomas More). "Er zijn dus regels die bepalen wat van jou is. Maar die stellen niet dat je je afval ook moet opkuisen."

Die kosmische afvalwagen is dus nog niet voor morgen. Meer zelfs: je zou aan diefstal doen als je er toch een grote schoonmaak zou houden.

"Toch voelt iedereen aan dat er nood is aan nieuwe regels, nu we weer naar de maan gaan", vervolgt Moens. "Sowieso is er meer aandacht voor duurzaamheid."

Dat denkt ook ruimteafval-expert Aurélie Bellemans (VUB). Zij bestudeert onder andere hoe satellieten bij hun terugkeer opbranden in de atmosfeer. 

"De NASA heeft een wedstrijd georganiseerd: Lunar Recycle. Studenten dachten na over hoe we aan recyclage kunnen doen op de maan, of we er een groene hub kunnen uitbouwen, of we het afval misschien toch moeten terugvliegen... Er is 3 miljoen dollar uitgeloofd voor het beste concept, en dat zijn ze nu al aan het maken."

"Er zijn trouwens al missies naar het Internationaal Ruimtestation (ISS) geweest waarbij het afval teruggebracht werd, en bij andere missies werd het verbrand in de atmosfeer."

De maan uitroepen tot Werelderfgoed, zoals de Amerikaanse ruimtevaartingenieur in Nature suggereert, zal nog niet voor morgen zijn. Maar de Artemis-akkoorden, een Amerikaans initiatief dat meer spelregels voor de ruimtevaart wil uitstippelen, beschermen wel al bepaalde stukjes van de maan beter. Op dit moment hebben 61 landen die akkoorden ondertekend, waaronder België.

"Ze erkennen impliciet dat de historische sites op de maan waardevol erfgoed zijn, zoals de Apollo-landingstoestellen", zegt Moens. "Misschien kunnen geologische sites daar ook wel onder vallen."

Ook binnen de Verenigde Naties praten de lidstaten over juridische regels voor maanactiviteiten, weet Jean-François Mayence (van de koepel voor federaal wetenschapsbeleid Belspo). "De vraag is welke impact die activiteiten zullen hebben op het maanmilieu en de natuurlijke hulpbronnen."

Die discussies zijn voer voor juridische lettervreters. "Er zouden bijvoorbeeld milieu-impactstudies verplicht kunnen worden, zoals dat nu al gebeurt voor Antarctica", zegt Mayence. "Maar niet elke lidstaat is ervan overtuigd dat dat het beste instrument is. De maan is geen biotoop (in die zin dat er niets leeft, red.), en dus ook geen leefmilieu. Bovendien is industriële exploitatie niet toegelaten in Antarctica, terwijl dat niet als zodanig verboden is op de Maan."