Oekraïne onderzoekt of het zijn dronetechnologie kan verkopen aan de Golfstaten. De oorlog met Iran toont dat veel landen niet voorbereid zijn op een droneoorlog, terwijl Oekraïne zich daarin (noodgedwongen) tot wereldleider heeft ontpopt. Toch roept die export nu vragen op, want veel van die technologie werd ontwikkeld met Europees geld. Mag Kiev die zomaar exporteren?
"Grootste gevaar is verspreiding van militaire technologie": mag Oekraïne zomaar drones verkopen aan Midden-Oosten?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Samenvatting:
Oekraïne wil zijn dronetechnologie exporteren naar de Golfstaten en sloot al een defensieakkoord met Saudi-Arabië. Het land hoopt zo extra inkomsten te genereren voor zijn oorlog tegen Rusland en politieke steun te winnen in de regio.
Alleen drones ontwikkeld door private Oekraïense bedrijven zonder Europese financiering mogen geëxporteerd worden. De EU pompte al zeker 10 miljard euro in het Oekraïense droneprogramma en verbiedt export van mede-gefinancierde technologie naar derde landen.
Defensiespecialist Erik Stijnman waarschuwt voor risico's: "Het grootste gevaar is de verspreiding van militaire technologie, waardoor die in handen kan komen van criminele groepen."
Begin maart kondigt de Oekraïense president Volodymyr Zelensky aan dat Oekraïne 10 internationale wapenexportcentra zal oprichten. Die centra moeten de technologische kennis samenbrengen met de productie en verkoop van wapens, om zo de export naar het buitenland te vergemakkelijken.
Oekraïne maakt dus een duidelijke koerswijziging: de Oekraïense defensie-industrie zal zich niet langer focussen op de binnenlandse markt, maar staat ook open voor samenwerkingen met partnerlanden.
Die aankondiging van Zelensky wekt interesse op in het Midden-Oosten, waar veel geteisterd worden door Iraanse droneaanvallen. Nu worden veel van die Iraanse drones met peperdure luchtafweerraketten uit de lucht gehaald, maar Oekraïne doet dat al een tijdje (noodgedwongen) zonder en ontwikkelde nieuwe, goedkopere methoden.
Veel van die dronetechnologie wordt echter gebouwd met westers geld. De Europese Unie heeft al zeker 10 miljard euro in het Oekraïense droneprogramma gepompt. En dus rijzen een aantal vragen.
1. Mag Oekraïne op dit moment drones exporteren?
Kort antwoord: ja, Oekraïne mag dat doen, maar dat geldt niet voor alle drones.
Hoe zit dat normaal in Europa?
Binnen de Europese Unie gelden strikte regels voor de export van militair materiaal. Dat gaat niet alleen over wapens, maar ook over technologie met een dubbele toepassing (zowel civiel als militair), zoals veel drones.
Bedrijven die zulke producten willen exporteren, moeten toestemming krijgen van hun nationale overheid. Die kan een export weigeren, bijvoorbeeld als het materiaal in een conflictgebied terechtkomt, of als het gebruikt kan worden voor mensenrechtenschendingen.
Maar Oekraïne is geen lid van de EU, dus Oekraïense bedrijven zijn niet verplicht om deze Europese regels te volgen. Toch probeert het land zich wel te aligneren met de Europese normen.
Oekraïense defensiebedrijven zijn daarom verplicht om een exportlicentie aan te vragen bij de nationale autoriteiten. Die controleren streng of een export toegestaan is. Er gold zelfs een tijdelijk verbod op de directe export van drones door Oekraïense fabrikanten. Sinds begin april is dat verbod gedeeltelijk opgeheven, waardoor export in bepaalde gevallen opnieuw mogelijk is.
Er zijn wel indirecte beperkingen, vooral wanneer Europese financiering betrokken is. Zo geldt dat technologie die (deels) door de EU is gefinancierd, niet geëxporteerd mag worden naar conflictgebieden.
De EU wil ook vermijden dat technologie die bedoeld is voor de verdediging tegen Rusland elders wordt gebruikt.
Private bedrijven
Niet alle Oekraïense droneproducenten vallen onder dezelfde regels. Bedrijven die financiële steun krijgen van de EU moeten rekening houden met de voorwaarden die daarbij horen, zoals beperkingen op export naar conflictgebieden.
Daartegenover staan private bedrijven die zonder Europese financiering werken. Zij hebben meer vrijheid om hun producten te verkopen aan het buitenland. Sommige van die bedrijven produceren ondertussen zelfs meer drones dan de Oekraïense overheid zelf kan aankopen. Daardoor groeit hun interesse om die technologie ook te exporteren.
President Zelensky heeft ook al publiek gesuggereerd dat Oekraïne drones zou kunnen leveren aan andere landen. Hij noemde bijvoorbeeld de mogelijkheid om Dubai te helpen beschermen tegen Iraanse droneaanvallen. Dat wijst erop dat Oekraïne zijn dronecapaciteit in de toekomst ook als exportproduct wil inzetten.
"Het is een heel moeilijke kwestie om enkel 'ja' of 'neen' te antwoorden", merkt Erik Stijnman op. Hij is luitenant-kolonel in het Nederlandse leger en is defensiespecialist bij het .
"Als het ontwikkelingsproces van een drone gesponsord is met Europees geld, dan bezit de Unie het intellectuele eigendom en mag die dus niet zomaar geëxporteerd worden naar derde landen."
2. Gaan drones betaald met Europees geld naar de Golfstaten?
Neen.
President Zelensky wil de Oekraïense expertise graag delen met de Golfstaten. Meer zelfs, vorige week tekende het land een belangrijke defensieovereenkomst met Saudi-Arabië, waarin het belooft om de Oekraïense drone-expertise op termijn te delen, in ruil voor hulp bij de Oekraïense strijd tegen Rusland.
Daarmee probeert Oekraïne een evenwicht te vinden. Enerzijds heeft het land zijn drones zelf hard nodig aan het front, anderzijds kan buitenlandse samenwerking helpen om de defensie-industrie te financieren en verder te ontwikkelen.
Door samen te werken met Golfstaten hoopt Oekraïne bovendien ook politieke steun te versterken en de invloed van landen zoals Rusland en Iran in de regio tegen te gaan.
Net daarom richt Oekraïne nu die 10 exportcentra op. Die centra zijn gelegen in Europese partnerlanden van Oekraïne, waaronder in de . Via die centra wil Oekraïne de export van drones en technologie beter organiseren en controleren. Ze zouden vooral dienen om bondgenoten te bevoorraden en overcapaciteit van Oekraïense producenten te vermarkten.
Het gaat daarbij alleen om technologie die ontwikkeld is zonder Europese financiering. Op die manier kan een onderscheid gemaakt worden tussen middelen die onder EU-voorwaarden vallen en producten die vrijer verhandeld kunnen worden. De Europese Unie behoudt daarbij indirect invloed, omdat ze voorwaarden koppelt aan de steun die ze verleent aan de Oekraïense defensiesector.
Voor Oekraïne is dit economisch belangrijk. De defensie-industrie groeit snel, maar de overheid kan niet alle geproduceerde drones zelf aankopen. Zonder bijkomende inkomstenbronnen dreigen sommige bedrijven in de problemen te komen. Export of internationale samenwerking kan dus helpen om die sector draaiende te houden.
"Absolute revolutie": Marijn Trio ziet hoe onderscheppingsdrones het verschil maken voor Oekraïne
Tegelijk wordt er gekeken naar alternatieven voor klassieke export. Omdat de uitvoer van afgewerkte drones gevoelig ligt, wordt ook gesproken over licentieproductie: daarbij zouden buitenlandse partners Oekraïense drones lokaal produceren op basis van Oekraïense ontwerpen. Dat is juridisch complex en bevindt zich in een grijze zone, maar kan voor Oekraïne wel een manier zijn om inkomsten te genereren zonder fysieke export.
3. Hebben zulke exportcentra voordelen voor de EU?
De redactie van VRT NWS kreeg verschillende vragen over de exportplannen van Oekraïne. Is het niet problematisch als Oekraïne drones - die gesponsord werden met Europees geld - gewoon verkoopt?
Dat is dus niet het geval. Enkel drones die door Oekraïense privébedrijven worden ontwikkeld - en die niet worden aangekocht door de Oekraïense staat om in te zetten aan het front - zullen via die exportcentra verkocht worden.
"Een belangrijk argument is dat Oekraïne inkomsten nodig heeft om de oorlog te blijven bekostigen", zegt Erik Stijnman. "Als je de Oekraïense overheid overeind wil houden, dan moet ze daar ook voldoende middelen voor krijgen. Door Oekraïne zelf wapens te laten verkopen, kan de economische druk op de Europese Unie afnemen."
Door Oekraïne zelf wapens te laten verkopen, kan de economische druk op de Europese Unie afnemen
Erik Stijnman, defensiespecialist
Bovendien heeft de EU er belang bij om Oekraïne te betrekken bij de eigen defensie-industrie. "Hierdoor kan de EU op een indirecte manier profiteren van de kennis en ontwikkelingen die in de Oekraïense drone-industrie werden opgedaan. Zo dient een sterke Oekraïense defensie-industrie uiteindelijk ook het veiligheidsbelang van Europa."
Maar Stijnman waarschuwt ook voor gevaren. "Het grootste gevaar is de verspreiding van militaire technologie, wat door de laagdrempeligheid van dronetechnologie sneller kan gaan dan bij traditionele wapens."
"Hierdoor kan die technologie dus in handen komen van bijvoorbeeld Rusland, maar ook van criminele groepen. Nu al gebruiken groepen in Nederland en België dat soort technologie voor aanslagen en smokkel", zegt hij.
