De Amerikaanse president Donald Trump "overweegt sterk" om uit het militaire bondgenootschap te stappen. Hij noemt de NAVO een schijnvertoning, een holle macht. Het is niet de eerste keer dat Trump dreigt met een Amerikaans vertrek, maar zelden klonk hij zo fors. Kan de Amerikaanse president dat zomaar beslissen, of spelen er andere machten een rol?
Trump overweegt 'sterk' om uit NAVO te stappen, maar kan dat zomaar?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Dat Donald Trump zijn twijfels heeft over het militaire bondgenootschap NAVO is niet bepaald nieuws.
De Amerikaanse president heeft al verschillende keren zijn onvrede over de werking van het partnerschap duidelijk gemaakt. Denk aan de vorige NAVO-top, in Den Haag, waar hij eiste dat elk lid 5 procent aan defensie-uitgaven zou bijdragen.
"Wie zijn bijdrage aan de NAVO niet betaalt, hoeft niet op NAVO-bescherming te rekenen", zei hij toen. "De NAVO is een rip-off (afzetterij) voor de VS", bleef hij herhalen.
Einde van de NAVO?
Nu schaalt hij zijn dreigementen verder op. "Daar zou ik niet eens over nadenken", zegt Trump tegen de Britse krant The Telegraph, toen hem werd gevraagd of hij nog zou twijfelen over het Amerikaanse lidmaatschap van de NAVO nadat het conflict in het Midden-Oosten voorbij is.
NAVO-bondgenoten hebben Trump boos gemaakt door zich te verzetten tegen de Amerikaanse en Israëlische aanval op Iran, en door zijn oproepen te negeren om de – een belangrijke zeestraat die het Iraanse regime tijdelijk heeft geblokkeerd – weer open te stellen. Onder meer Spanje liet geen Amerikaanse vliegtuigen, gelinkt aan de oorlog tegen Iran, meer landen op zijn militaire basissen.
"Ik ben nooit onder de indruk geweest van de NAVO. Het is altijd een papieren tijger (een holle macht) geweest, en Poetin weet dat ook", voegde hij eraan toe. Zijn opmerkingen verschenen slechts enkele uren nadat zijn minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio had gezegd dat de VS hun relatie met de NAVO mogelijk moeten heroverwegen zodra de oorlog tegen Iran voorbij is.
"Dit zou wel eens het einde kunnen betekenen van de NAVO - letterlijk", zegt Alicia Garcia-Herrero, vooraanstaand onderzoeker bij de Bruegel-denktank.
Als het van Trump afhangt, staan de Verenigde Staten al met een voet buiten. Maar kan een Amerikaanse president dat eenzijdig beslissen, of spelen hier andere machten een rol?
Geen simpele opdracht
Kort antwoord: nee, een Amerikaanse president kan niet zomaar in zijn eentje beslissen om uit de NAVO te stappen.
Al is het ook niet zo eenvoudig. In het Noord-Atlantische Verdrag (het verdrag waarmee de NAVO in 1949 werd opgericht) staat dat een lidstaat zich kan terugtrekken, maar er staat niets in over wie er in een land een beslissing over moet nemen. Het hangt dus af van de nationale regels van een land.
In de Verenigde Staten werd er in 2023 een wet goedgekeurd onder voormalig president Joe Biden waarin staat dat een president zo'n terugtrekking moet voorleggen aan het .
Hij riep deze wet destijds in het leven, omdat hij al een klein vermoeden had dat Trump zich zou proberen terug te trekken uit de NAVO. De wet moest vooral een geruststellend signaal zijn naar de Europese bondgenoten.
Concreet moet een van deze 2 dingen gebeuren, wil de VS uit de NAVO stappen: ofwel moet een tweederdemeerderheid van de Senaat dat vertrek goedkeuren, of er moet een aparte wet goedgekeurd worden door het Congres.
Vooral dat eerste belooft heel erg moeilijk te worden. Een tweederdemeerderheid in de Senaat is de hoogste drempel in de Amerikaanse politiek, en het NAVO-lidmaatschap geniet brede steun bij zowel Democraten als Republikeinen.
De Republikeinen hebben een kleine meerderheid in de Senaat, maar omdat er ook weerstand komt uit eigen rangen, lijkt het haast onmogelijk om zo'n NAVO-vertrek goed te keuren.
Hetzelfde geldt voor een wetsgoedkeuring door het Congres. In dat geval moet het voorstel zowel in het als de Senaat een gewone meerderheid halen. Dat is realistischer, maar nog steeds pittig. Veel politici zien de NAVO als een cruciaal element voor veiligheid en invloed van de VS. Europese bondgenoten en de defensie-industrie zouden sterk lobbyen tegen uittreding.
Zolang er geen eensgezindheid is in het Congres, mag er ook geen overheidsgeld gebruikt worden om een NAVO-uittreding uit te voeren zonder die toestemming.
Nog 1 kanttekening: als een land de NAVO wil verlaten, moet het officieel een brief sturen naar de Verenigde Staten, die het verdrag bijhouden. Pas één jaar later is het vertrek echt officieel. In dat jaar blijft het land nog meedoen aan alle NAVO-zaken.
Slapend lid
Toch is de wet misschien niet zo waterdicht als hij lijkt: de Amerikaanse grondwet specificeert immers niet duidelijk wie verdragen mag opzeggen. In het verleden hebben presidenten dat soms wel eenzijdig gedaan. Een president zou kunnen argumenteren dat dit onder zijn bevoegdheid valt voor buitenlands beleid.
Als Trump dit dus toch probeert, krijg je waarschijnlijk een constitutionele crisis en een rechtszaak tussen het Witte Huis en het Congres.
Toch hoeft het zelfs niet tot een stemming te komen. Donald Trump kan immers op andere manieren zijn engagement bij de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie afbouwen.
Denk maar aan het beperken van militairen en middelen. Gisteren dreigde buitenlandminister Marco Rubio nog om Amerikaanse militairen uit Europa weg te halen. "Dat zou het einde betekenen van de NAVO", gaf hij nog mee.
Ook Rubio dreigt de relatie met de NAVO te herzien
De Verenigde Staten zouden bijvoorbeeld ook kunnen beslissen om niet (of minder) deel te nemen aan NAVO-oefeningen.
Dat is problematisch wegens 1 belangrijke reden: artikel 5 van het NAVO-verdrag, ofwel de zekerheid die NAVO-landen hebben dat - als ze worden aangevallen - de andere bondgenoten te hulp zullen schieten. Als de VS zijn engagement zo duidelijk afbouwt, dan zullen veel landen twijfels hebben of Amerika hen wel nog zal beschermen tegen een mogelijke vijandige aanval.
In dat geval krijg je een NAVO die nog wel bestaat, maar minder functioneert.
