Als president Trump de NAVO werkelijk formeel zou willen inschakelen in operaties die de scheepvaart in de Straat van Hormuz moeten vrijwaren, dreigt er opnieuw een crisis in de westerse alliantie. Het is moeilijk denkbaar dat alle lidstaten zich daarmee zonder meer akkoord zouden verklaren. Als iedereen kan doen alsof Trump de NAVO niet genoemd heeft, valt er misschien een oplossing uit te werken: een coalition of the willing die de VS komt ondersteunen zonder daarom alle 32 NAVO-landen tot deelname te verplichten. Hoe dan ook presenteert Trump dit als een test van de Europese loyaliteit.
Trump kijkt naar de NAVO voor hulp in de Straat van Hormuz: volgt Europa of dreigt er opnieuw een crisis in de alliantie?
Samenvatting:
Trump verwees meermaals naar de NAVO om hulp te vragen bij het beveiligen van de Straat van Hormuz, maar deed nog geen formeel verzoek aan de alliantie.
Trump stelt de kwestie voor als een loyaliteitstest: "Als er geen antwoord komt, of als het antwoord negatief is, dan denk ik dat het heel slecht zal zijn voor de toekomst van de NAVO."
Een formeel NAVO-besluit lijkt onwaarschijnlijk: landen als Spanje verzetten zich openlijk, en de alliantie had geen inspraak in de Amerikaanse aanval op Iran.
Een mogelijke uitweg is een 'coalition of the willing': een vrijwillig samenwerkingsverband van individuele landen dat de scheepvaart beschermt, zonder de NAVO als organisatie te betrekken.
Militaire betrokkenheid bij de Straat van Hormuz brengt grote risico's mee: de grens tussen een defensieve operatie en actieve deelname aan de oorlog is flinterdun.
Laten we om te beginnen niet te hard van stapel lopen: de regering-Trump heeft, voor zover we weten, nog geen formeel verzoek gedaan aan de . De president zelf heeft wel al een paar keer naar de NAVO verwezen wanneer hij het had over hulp van andere landen om de Iraanse blokkade van de te doorbreken. Dat hoorden en lazen we zowel in zijn commentaren op het vliegtuig, terugvliegend van Florida naar Washington DC, als in een interview met de Financial Times.
In dat laatste interview stelt hij de kwestie het duidelijkst voor als een testcase. "Als er geen antwoord komt, of als het antwoord negatief is, dan denk ik dat het heel slecht zal zijn voor de toekomst van de NAVO." Trump dreigt dus impliciet met het opblazen van de NAVO als andere NAVO-landen hem niet bijspringen in de Straat van Hormuz.
Voor de alliantie zijn die uitspraken tegelijk onrustwekkend en - voorlopig toch nog - geruststellend.
Een stap verder in het dreigen
Om de echte draagwijdte van Trumps uitspraken te begrijpen, moeten we ze even in perspectief zetten. De president dreigde er al vaker mee om de NAVO op te blazen, en tot dusver heeft hij dat dreigement niet hard gemaakt.
Er is nochtans een wezenlijk verschil. Wanneer Trump de voorbije jaren liet uitschijnen dat hij de NAVO de rug zou toekeren, had dat te maken met zijn frustratie over de te lage bijdragen voor defensie vanwege de andere lidstaten. Dat was een ongenoegen dat al veel langer sudderde in Washington, ook bij eerdere presidenten, en dat binnen de werking van de alliantie ook volkomen legitiem was.
De VS had het gevoel dat de Europese landen zich comfortabel nestelden onder de dure veiligheidsparaplu van de VS zonder zelf veel te betalen. Het ging om een discussie binnen de alliantie over de verdeling van lasten en lusten.
Juist doordat de NAVO-landen geen enkele inspraak hadden in de oorlog tegen Iran, kan Trump nu moeilijk eisen dat ze hem komen helpen
In dit geval is het impliciete dreigement heel anders gemotiveerd. President Trump heeft de NAVO of zijn NAVO-partners van tevoren helemaal niet geraadpleegd, laat staan mee laten beslissen, over zijn aanval op Iran. Dat hoefde ook niet: Iran ligt buiten het geografische actieterrein van de Noord-Atlantische alliantie. De VS had, volgens de geijkte procedures van het internationaal recht, de moeten raadplegen en om toestemming moeten vragen, en niet de NAVO.
Juist doordat de NAVO-landen geen enkele inspraak hadden in de oorlog tegen Iran, kan Trump nu moeilijk eisen dat ze hem komen helpen. Dat zou erop neerkomen dat de NAVO geen alliantie is van 32 soevereine landen, maar een federatie die onder het opperbevel van de VS staat en naar goeddunken door Washington kan worden ingezet.
Dreigen omdat de andere leden gemakzuchtig en nalatig zijn is één ding, dreigen omdat de andere leden niet gedwee meestappen in de oorlogen van de president is iets heel anders.
De kans op consensus bij de NAVO is klein
Als de VS werkelijk de steun van de NAVO als zodanig willen verwerven, dan moeten ze dat op de tafel van de NAVO leggen. De alliantie beslist altijd bij consensus: alle 32 lidstaten moeten het eens zijn. Nu zijn er wel vaker moeilijke kwesties geweest waarbij niet alle lidstaten zich even enthousiast achter een besluit konden scharen, maar dikwijls kwam de eensgezindheid neer op een pragmatisch wegkijken of geen verzet aantekenen.
In dit geval lijkt een dergelijke uitkomst niet zo waarschijnlijk. Een land als Spanje kant zich openlijk principieel tegen Trumps oorlog in Iran. Het zou een enorme bocht moeten maken om nu in te stemmen met de inzet van de NAVO. Frankrijk probeert de blokkade van de Straat van Hormuz te doorbreken via de diplomatieke weg (Macron belde al met zijn Iraanse ambtsgenoot Pezeshkian).
Voor Trump is het een loyaliteitstest, voor de andere landen een test van de Europese ruggengraat
Heel wat landen zijn simpelweg bang voor de risico's van militaire betrokkenheid bij het conflict. En er is het eenvoudige argument dat Iran niet in het Atlantische gebied ligt en dat de NAVO daar niets te zoeken heeft (ook al was de NAVO eerder al actief in Afghanistan en Irak).
Ten slotte valt niet uit te sluiten dat sommige Europese landen, of zelfs Canada, dit op hun eigen manier als een testcase zullen zien: durven we nog neen zeggen tegen de VS? Voor Trump is het een loyaliteitstest, voor de andere landen een test van de Europese ruggengraat.
Kortom: de kans dat de NAVO formeel zou beslissen om, als organisatie, een ondersteunende rol te spelen in verband met de oorlog in Iran is niet erg groot. NAVO-topman Mark Rutte zal er vermoedelijk alles aan doen om deze discussie te vermijden, wetende dat het hoogst gevaarlijke splijtstof kan zijn.
Coalition of the willing?
Om de zaak niet op de spits te drijven, zou het woord NAVO best zo min mogelijk in de mond worden genomen. NAVO-landen kunnen op soevereine basis beslissen om mee te helpen bij de beveiliging van de Straat van Hormuz, de of de ruimere geografische omgeving.
Ze kunnen dat motiveren door te verwijzen naar hun eigen vitale economische belangen en voorstellen als een louter defensieve operatie. Het zou een soort coalition of the willing kunnen zijn - een tijdelijk samenwerkingsverband met het oog op de bescherming van de internationale scheepvaart.
Je kan aflijnen waar je begint, maar je weet niet waar je zult eindigen.
Een dergelijk defensief opzet is vanuit het oogpunt van het internationaal recht wellicht verdedigbaar, tenminste als het gaat om het gewapend escorteren en verdedigen van schepen. Maar de grens is dun.
Stel dat een Frans fregat dat schepen escorteert bootjes van de in het vizier krijgt, nog vóór die een aanval hebben ingezet, en die bootjes met hun bemanning uitschakelt. Is dat nog defensief, of heeft Frankrijk zich daarmee in de oorlog gemengd als bondgenoot van de VS en Israël? En zullen de Amerikanen ook genoegen nemen met een louter defensieve opstelling van bondgenoten in de Golf?
Hoe dan ook blijft elke stap in de richting van verdere betrokkenheid een risico. Je kan aflijnen waar je begint, maar je weet niet waar je zult eindigen.
Parallellen en verschillen met de oorlog in Irak
Onwillekeurig ga je terugdenken aan de oorlog van president George W. Bush tegen Irak in 2003. Ook toen zorgde de discussie over de legitimiteit van de oorlog, over deelname en solidariteit, tot een moeilijke en zelfs pijnlijke discussie binnen de NAVO.
Het Verenigd Koninkrijk, Spanje, Italië en zelfs Nederland schaarden zich toen achter de oorlog van Bush. België, Frankrijk en Duitsland maakten duidelijk voorbehoud en wekten daarmee de wrevel van Washington.
Zijn vraag om hulp aan de bondgenoten om de Straat van Hormuz te beveiligen is net zozeer een bekentenis van onmacht als een vorm van geopolitiek machtsmisbruik
Er dreigde een scheur in de alliantie, maar president Bush wou de zaak niet op de spits drijven. Hij dreigde de NAVO niet af, maar koos voor een coalition of the willing: een bondgenootschap op basis van vrijwilligheid. De VS konden bijna 50 landen op hun coalitielijstje schrijven, ook al waren er maar een paar die troepen leverden. (In een latere fase, toen het land min of meer gestabiliseerd was, werd de NAVO wel ingeschakeld voor de opleiding van Iraakse troepen.)
Er is nog een andere parallel met Irak. In de aanloop naar die overmoedige invasie en overname van het land had Colin Powell, toen de minister van Buitenlandse Zaken, president Bush gewaarschuwd: "If you break it, you own it." Potje breken, potje betalen. Het is een advies dat Donald Trump ofwel niet gekregen heeft, ofwel in de wind heeft geslagen.
Trump heeft de hardnekkige weerstand van Iran en de risico's voor de wereldeconomie duidelijk onderschat. Zijn vraag om hulp aan de bondgenoten om de Straat van Hormuz te beveiligen is net zozeer een bekentenis van onmacht als een vorm van geopolitiek machtsmisbruik.
