Waarom premier Pedro Sánchez van Spanje zich zo fel opstelt tegen de oorlog in Iran

Al van in het begin van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran is het standpunt van de Spaanse regering duidelijk en in één slagzin samen te vatten: "No a la guerra" ("Neen tegen de oorlog").

De linkse regering van premier Sánchez moet niets van de oorlog weten en handelt daar ook naar. Sánchez noemde de oorlog al vrij snel "roekeloos en illegaal". In tegenstelling tot andere Europese leiders, die wel zeggen dat het "niet onze oorlog" is, maar toch ook niet al te hard tegen de schenen van de Amerikaanse president Donald Trump willen schoppen.

Spanje laat ook niet toe dat het Amerikaanse leger Spaanse legerbasissen gebruikt voor de oorlog tegen Iran en maandag raakte bekend dat Spanje ook zijn luchtruim sluit voor alle vliegtuigen die betrokken zijn bij de oorlog. Spanje wil ook niet meewerken aan een eventuele Europese maritieme missie om de Straat van Hormuz te beveiligen.

Waarom stelt Spanje zich zo terughoudend op? Voor een van de redenen moeten we iets meer dan 20 jaar terug in de tijd. Sánchez haalde ze begin maart ook al zelf aan. In 2003 stapte de conservatieve regering van premier José María Aznar mee in de Irak-oorlog van de Amerikaanse president George W. Bush. De Spanjaarden kregen een jaar later de rekening gepresenteerd: met een terreuraanslag in het treinstation Atocha in Madrid. Sánchez, die het over "het geschenk van Aznar" had, wil dat trauma niet herhaald zien.

Opvallend is dat de (radicaal-)rechtse oppositie, dus ook de Partido Popular van toenmalig premier Aznar, er anders over denkt en vindt dat Spanje de VS wel moet steunen. Maar Sánchez weet dat Trump alsmaar minder geliefd is in Europa en in Spanje in het bijzonder. De peilingen tonen dat aan en Sánchez speelt dat ook uit tegen de oppositie.

Op die manier surft hij verder op de Trump-kritische golf waar hij vorig jaar al op zat. Sánchez verzette zich toen als enige tegen de nieuwe NAVO-norm van 5 procent die Trump van zijn Europese bondgenoten eiste. "Op dat vlak is hij een weg ingeslagen waar hij niet meer uit terugkan", zegt Vincent Scheltiens, historicus aan de universiteit van Antwerpen en Spanjekenner. "De nuchtere afstand ten opzichte van Trump."

Spanje hoeft in die zin ook niet te veel te vrezen van eventuele Amerikaanse invoerheffingen op Spaanse producten, legt Scheltiens uit, Trumps geliefkoosde methode om andere landen onder druk te zetten. De uitvoer van Spanje naar de VS beperkt zich tot wijn en olijfolie en is niet zo belangrijk. "Spanje is daar niet zo kwetsbaar voor."

Achter die schijnbaar stoere taal schuilt wel een pragmatische politicus. "Ook Spanje heeft de defensie-uitgaven verhoogd, alleen niet zo hoog. Spanje blijft ook een trouw NAVO-lid."

Sánchez liet zich vorig jaar ook opmerken door uitgesproken standpunten over de Israëlische oorlog in de Gazastrook. Op een EU-top had hij het over de "catastrofale situatie van genocide in de Gazastrook" en "aanwijzingen dat Israël de mensenrechten schendt". Uitspraken die andere Europese regeringsleiders op dat moment moeilijk over hun lippen kregen.

De Spaanse kritiek op Israël was toen deels te verklaren door de historische banden tussen Spanje en de Palestijnen. Spanje heeft ook altijd naar goede relaties gezocht met de Arabische wereld, in Noord-Afrika en in het Midden-Oosten. Dat geldt overigens niet alleen voor de sociaal-democratische partij van Sánchez, ook de conservatieve oppositiepartij Partido Popular hecht belang aan die vriendschapsbanden.

Ook binnenlandse factoren speelden toen een rol. Sánchez was toen en is nu nog altijd premier van een minderheidsregering, met coalitiepartner Sumar die linkser is dan zijn PSOE en een aantal kleine regionale, nationalistische partijen die hem gedoogsteun geven. Het was vorig jaar vooral Sumar dat de premier onder druk zette om zich krachtiger op te stellen tegenover de Israëlische regering en in het NAVO-dossier. Deed Sánchez dat niet, dan kwam het voortbestaan van zijn regering in gevaar.

Die factoren spelen ook vandaag nog een rol. Al is de context ietwat veranderd, geeft Scheltiens aan. Waar Sánchez vorig jaar heel wat druk voelde en nieuwe verkiezingen na een val van zijn regering allicht niet zou overleven, ziet zijn partij PSOE nu weer kansen. De conservatieve Partido Popular deed het niet zo geweldig bij enkele regionale verkiezingen, terwijl Sánchez zijn populariteit weer wat kan opkrikken met een kritische houding tegenover Trump. 

De linkse regering scoort bovendien ook op andere terreinen. Ze heeft de voorbije jaren heel hard ingezet op hernieuwbare energie, waardoor Spanje nu minder de schokken voelt van de hogere energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten. Ook dat was een groot twistpunt met rechts en radicaal-rechts. "Sánchez haalt daar nu zijn gelijk mee", zegt Scheltiens.

De Spaanse regering maakt gedurfde keuzes, zoals de tijdelijke verblijfsvergunning die Spanje aan honderdduizenden migranten wil geven. Sánchez en zijn regering gaan hiermee tegen de trend binnen Europa in en krijgen daarvoor heel wat kritiek in binnen- en buitenland. De Europese commissaris voor Migratie gaf zelfs interviews aan de Spaanse pers waarin hij de verblijfsvergunning afraadde en waarschuwde dat de migranten die ze zouden krijgen, niet zomaar naar de rest van Europa zouden kunnen reizen.

Sánchez mag zich de voorbije jaren onder druk van zijn coalitiepartner dan wel linkser opgesteld hebben dan hij is, wat de omslag naar hernieuwbare energie en de tijdelijke verblijfsvergunning betreft, zien we toch vooral de pragmatische centrumlinkse politicus, zegt Scheltiens. "Hij laat niet zomaar iedereen binnen, maar geeft een vergunning aan wie er al is, mensen die Spanje kan gebruiken voor de economie." Scheltiens wijst er in die zin op dat de Spaanse economie het goed doet, met een groei die meer dan het dubbele is dan die van de EU.

De kritiek die hij van andere Europese leiders krijgt, lijkt hij er maar bij te nemen. "Wij zijn niet de enigen in de EU, we zijn wel de eersten", zei hij onlangs over zijn houding tegenover de oorlog in Iran. Scheltiens merkt ook op dat Sánchez als linkse politicus net des te meer in de wind komt te staan, omdat de rest van de Europese leiders naar rechts is opgeschoven.

Sánchez is er zich zeer bewust van dat Spanje een van de enige landen is met een linkse regering. "Hij wil daarom een andere stem laten horen in de EU en het voortouw nemen om links wat meer op de kaart te zetten."

En als er een moment komt dat andere Europese leiders, zoals Merz, Macron en Von der Leyen, zich bij zijn Trump- en oorlog-kritische standpunten beginnen aan te sluiten, "dan zal Sánchez vanzelf meer vooraan komen te staan". En als het dan toch niet meer lukt in eigen land, levert het hem misschien wel een Europese topjob op.