"Linkser dan hij zelf wil zijn", waarom Spaans premier Pedro Sánchez zijn nek uitsteekt over Gaza en de NAVO

2 multinationale toppen in 1 week, 2 keer eist de Spaanse sociaal-democratische premier Pedro Sánchez een groot deel van de aandacht op.

Gisteren had hij het op de EU-top in Brussel over de "catastrofale situatie van genocide in de Gazastrook" en "aanwijzingen dat Israël de mensenrechten schendt". En dat terwijl andere Europese leiders zich niet of amper uitspreken over het lot van de Palestijnen. Het leverde hem een - zoveelste - boze reactie op vanuit Israëlische hoek.

Enkele dagen eerder verzette Spanje zich als enige NAVO-lidstaat openlijk tegen de verhoging van de uitgavennorm naar 5 procent van het bbp. Het leverde Sánchez een Amerikaans dreigement met bijkomende importheffingen op.

Wat Gaza betreft, komt de uitspraak van Sánchez niet uit de lucht vallen. De Spaanse premier heeft zich sinds de terreuraanval van Hamas en de start van de Gaza-oorlog al meermaals kritisch opgesteld tegenover de Israëlische regering.

In november 2023 - een dikke maand na de start van de oorlog - bezocht hij samen met toenmalig Belgisch premier Alexander De Croo de Rafah-grensovergang tussen Egypte en de Gazastrook en noemde het aantal Palestijnse doden "ondraaglijk". Een week later zei hij dat hij "ernstige twijfels" had of Israël het internationaal recht wel respecteert, door te verwijzen naar het hoge aantal dode kinderen. 

Er zijn Europese regeringsleiders die zulke uitspraken niet of amper over hun lippen krijgen. Sánchez geldt intussen als een van de meest kritische stemmen binnen de EU tegenover de Israëlische regering. In mei vorig jaar erkende Spanje ook de Palestijnse staat.

Een verklaring voor die uitspraken ligt onder meer in de historische banden tussen Spanje en de Palestijnen, legt historicus en Spanjekenner Vincent Scheltiens (Universiteit Antwerpen) uit in een gesprek met de VRT NWS-podcast 'Het Kwartier'. "Spanje heeft al lang een uitstekende relatie met de Palestijnse Autoriteit en Sánchez is gehecht aan die goede relatie."

Spanje heeft als mediterraans land ook over de Middellandse Zee altijd naar goede relaties gezocht, legt Scheltiens uit, in Noord-Afrika, maar ook verder in het Midden-Oosten. "Spanje is zeer gevoelig voor politieke gebeurtenissen in de Arabische wereld." Dat geldt overigens niet alleen zo voor de sociaal-democratische partij van Sánchez, ook de conservatieve oppositiepartij Partido Popular hecht belang aan die vriendschapsbanden.

De verontwaardiging over het Israëlische, volgens Sánchez genocidaire, optreden in Gaza is dus zeker voor een deel oprecht. Maar daarnaast valt niet te ontkennen dat er ook heel wat binnenlandse politieke factoren een rol spelen.

Sánchez is premier van een minderheidsregering met Sumar, een partij die linkser is dan zijn eigen centrumlinkse PSOE. Het is vooral Sumar dat de premier onder druk zet om zich krachtig op te stellen tegenover de regering-Netanyahu, zegt Scheltiens.

De Spaanse regering krijgt bovendien gedoogsteun van een aantal kleine nationalistische partijen uit het Baskenland en Catalonië met uiteenlopende politieke kleuren. Ook zij willen een hardere opstelling tegenover Israël.

Doet Sánchez dan niet, dan komt mogelijk het voortbestaan van zijn regering in gevaar. Een regering die sowieso al een uitdagende evenwichtsoefening is, ook en met name als het over binnenlandse thema's gaat. 

Eenzelfde druk voelt Sánchez in het NAVO-dossier en de verhoging van de defensie-uitgaven. Sánchez wijst er op dat de defensie-uitgaven optrekken tot 5 procent "niet verstandig" is en "niet compatibel met onze welvaartsstaat en onze visie op de wereld".

Maar het is vooral het radicaal-linkse Sumar dat zich daar tegen verzet, zegt Scheltiens. "Zij zeggen dat dat totaal buiten proportie is, dat ze niet de begroting in het gareel kunnen houden en anderzijds fenomenale inspanningen moeten doen, dat ze dat niet aan hun achterban kunnen uitleggen."

Sánchez laat uitschijnen dat het voor hem om een principiële kwestie gaat en mogelijk is dat ook gedeeltelijk zo, maar aan de andere kant is het ook duidelijk dat, mocht hijzelf wel tot 5 procent willen gaan, hij niet voldoende steun heeft van zijn coalitiepartners.

Los van zijn minderheidsregering zit Sánchez nog met een ander probleem. Er lopen verschillende onderzoeken naar mogelijke corruptie binnen zijn partij, waar politici bij betrokken zouden zijn die jarenlang deel uitmaakten van de nauwe entourage van de premier.

Sommige Spaanse analisten zien de uitspraken van Sánchez op het internationale toneel dan ook als een poging om de aandacht wat te verschuiven.

Sánchez kwam in 2018 nota bene zelf aan de macht na een corruptieschandaal binnen de toenmalige conservatieve regeringspartij Partido Popular. Verschillende leden van de partij waren toen veroordeeld wegens corruptie. Met een motie van wantrouwen kon hij premier Mariano Rajoy van de macht verdrijven.

7 jaar en enkele verkiezingen later is hij nog steeds premier. Maar nu wordt hij zelf in het nauw gedreven. "Rechts en extreemrechts bestoken hem hiermee", weet Scheltiens. "Daarom neemt hij een beetje de vlucht vooruit."

Want als zijn regering valt - hetzij door interne onenigheid, hetzij door een motie van wantrouwen vanwege het corruptieschandaal - dreigt hij bij eventuele nieuwe verkiezingen de macht te verliezen.

In de peilingen doet niet zozeer de grootste oppositiepartij Partido Popular, maar wel de extreemrechtse partij Vox het bijzonder goed, waardoor rechts en extreemrechts een meerderheid zouden kunnen vormen.

Bij de meest recente verkiezingen lukte dat niet. Sánchez slaagde er daardoor in om zichzelf op te volgen als premier, ook al was zijn PSOE niet de grootste partij.

Al die factoren leiden ertoe dat de rest van Europa op dit moment "een zeer felle linkse Sánchez" te zien krijgt, merkt Scheltiens op.

"Maar dat is niet de positie die hij zelf zou willen innemen. Zijn eigen partij is een gematigde centrumlinkse partij. Tegen wil en dank wordt hij nu naar voren geduwd als het grote linkse boegbeeld of de boeman. Maar eigenlijk wil hij meer als een ervaren staatsman in de kern van de Europese Unie gezien worden."