Astronaut Mike Fincke kon plots niet meer spreken: een gevolg van maandenlange gewichtloosheid in de ruimte?

"Dit hebben we nog nooit meegemaakt. We weten nog niet exact wat er gebeurd is, maar je kan ervan uitgaan dat alle artsen bij NASA er nu volop onderzoek naar doen."

Aan het woord is Philippe Schoonjans, verbonden aan het Nederlandse ruimtevaartmuseum Noordwijk Space Expo. Hij was ook zelf al betrokken bij verschillende ruimtemissies bij de Europese ruimtevaartorganisatie ESA en kent Mike Fincke persoonlijk.

Waar hij het over heeft ? De eerste evacuatie uit de ruimte om medische redenen. Op 15 januari moesten 4 astronauten, onder wie de ervaren Amerikaanse astronaut Mike Fincke (59), vroeger dan voorzien terugkeren uit het Internationaal Ruimtestation ISS na een missie van meer dan 5,5 maanden. Aanvankelijk werd niet bekendgemaakt waarom.

Pas afgelopen weekend deed Fincke het volledige verhaal uit de doeken: hij kon 20 minuten lang niet meer praten. De precieze oorzaak is nog niet duidelijk, maar een hartaanval is alvast uitgesloten. 

Professor medische fysica Floris Wuyts (UA) denkt, in overleg met Neurologen, bij zo'n tijdelijk spraakverlies eerder aan migraine of een TIA (een milde beroerte door tijdelijke verstopping in de hersenen). Daar is voorlopig geen bewijs voor, hij baseert zich op de theorie. Wuyts doet al sinds 2007 onderzoek naar de impact van gewichtloosheid op het brein en werkt samen met ESA en NASA.

"We weten dat je tijdelijk bij die 2 aandoeningen je spraak kan verliezen. Alleen: bij migraine komt ook bijvoorbeeld hoofdpijn kijken (maar daar hebben we geen informatie over in het geval van Fincke). Een TIA is natuurlijk heel ernstig, waardoor het logisch is dat Fincke is teruggehaald", legt Wuyts uit. 

De professor benadrukt dat hij op basis van zijn uitgebreide studies bij astronauten geen mogelijk verband heeft gevonden tussen ruimtevlucht en een TIA of migraine.

De artsen van de NASA vermoeden daarentegen voorlopig wel dat de oorzaak ergens moet liggen bij het lange verblijf in gewichtloosheid, al moet dat nog verder worden onderzocht. Is dat een realistische piste?

Gewichtloosheid is de toestand waarin je geen zwaartekracht of gewicht voelt, ook al werkt de zwaartekracht nog steeds op je lichaam. Op aarde voel je je gewicht omdat de grond je tegenhoudt terwijl de zwaartekracht je naar beneden trekt.

In de ruimte, bijvoorbeeld in het Internationaal Ruimtestation, ben je voortdurend in vrije val rond de aarde. Daar is er geen druk of tegenkracht die je gewicht laat voelen. Daardoor zweef je als het ware vrij in de ruimte en lijken voorwerpen om je heen te 'hangen'.

De impact op ons lichaam valt niet te onderschatten, benadrukt Schoonjans. "De mens is daar eigenlijk niet voor gebouwd", stelt Schoonjans in De Ochtend. "Astronauten zeggen zelf wel eens: in de ruimte zijn we allemaal gehandicapt."

Wuyts zet daar wel een belangrijke kanttekening bij. "We zien wel dat menselijke lichamen zich aanpassen. Het herstel na een ruimtereis verloopt veel vlotter bij ervaren astronauten, die al meerdere missies achter de rug hebben, dan bij 'first-time-flyers'. 

De ogen worden het meeste op de proef gesteld in de ruimte, stelt professor Wuyts. "Vandaar dat astronauten soms een bril moeten beginnen dragen na een missie.

Zo kan de oogbol licht vervormen, maar kan ook de oogzenuw licht opzwellen. "Je kan ook kleine plooien krijgen in de laag onder het netvlies, dat is natuurlijk ook niet zo gezond."

Ook zorgt de gewichtloosheid er bijvoorbeeld voor dat bloed en lichaamsvocht zich verplaatst naar het hoofd. "De bloedverdeling in je lichaam verandert in de ruimte", legt Schoonjans uit. "Op aarde zorgt de zwaartekracht ervoor dat bloed meer naar het onderste deel van je lichaam zakt. In de ruimte is er geen boven of onder, waardoor het bloed zich veel gelijkmatiger verdeelt."

De gevolgen daarvan zie je ook aan het gezicht van astronauten. "Ze krijgen vaak een opgezwollen gezicht, omdat er meer bloed naar het hoofd stroomt", zegt hij. 

Maar het blijft niet bij een opgezwollen gezicht: de hersenen ondergaan ook serieuze veranderingen. "Ze verplaatsen zich in de schedel en worden een beetje omhoog geduwd, door die verandering in de circulatie van vloeistof."

Daarnaast worden de hersenventrikels groter. Dat betekent dat de holtes in het brein, die gevuld zijn met hersenvocht, toenemen. "Dat herstelt zich niet erg snel. Het kan nog tot een jaar na de missie duren voordat die ventrikels weer hun oorspronkelijke grootte hebben", aldus Wuyts.

"If you don't use it, you lose it", is Wuyts stellig over de impact op onze spieren en botten. Die kunnen dus verzwakken, omdat ze minder belast worden tijdens het 'zweven' in de ruimte.

"Als je geen gewicht moet dragen, kunnen je spieren geen spanning opbouwen", aldus Wuyts. "Als je je spieren lang niet gebruikt, verslap je, en zak je eigenlijk als een pudding in elkaar. Als je een hele week in bed ligt, zal je dat effect ook voelen."

Hetzelfde geldt voor onze botten. "Elke keer dat je stapt, duw je je botten even samen. Daardoor maken ze nieuwe cellen aan. Dat effect heb je niet in gewichtloosheid, waardoor je botten lichtjes kunnen ontkalken."

Gaat er drastisch op achteruit in de ruimte: het evenwicht. "Een deeltje van je evenwicht laat weten waar de grond onder je is, dat heb je nodig om rechtop te staan. Maar in de ruimte weet je niet waar de grond is, dus bij terugkomst op de aarde kan dat even schrikken zijn", aldus de professor.

Het evenwicht wordt misschien wel stevig in de war geschud, maar herstelt zich ook zeer snel. "Na een dikke week is dat normaal weer op hetzelfde niveau als voor de missie. En ook: bij ervaren astronauten zien we veel minder impact op het evenwicht. Het lichaam past zich dus wel degelijk aan."

De risico's zijn dus groot, benadrukt het voorval met Fincke nog maar eens. "We moeten daar dus goed over nadenken, zowel over de gevolgen voor de ruimtevaart, maar zeker voor het ruimtetoerisme met niet-professionals. Het is zeker geen 'appeltje-eitje'."

Of dit concrete gevolgen zal hebben voor toekomstige missies, is nog onduidelijk. "Het kan zijn dat dit als een alleenstaand incident wordt beschouwd", zegt Schoonjans.

Mogelijk wijten ze het zelfs aan Finckes leeftijd. "Maar hij was niet oud: Mike Fincke was 59 en erg fit", gaat Schoonjans verder. "Ik heb hem uitgebreid gesproken, ook tijdens het astronautencongres vorig jaar in Noordwijk. Het is gewoon een fitte man. Zelfs zeventigers, zoals John Glenn, zijn nog de ruimte ingegaan, dus het is niet per se zo dat Fincke een hoger risico liep."

Het zou wel kunnen dat de medische screenings strenger worden, vermoedt Schoonjans. "Wel is het zo dat alle astronauten zeer streng worden gescreend op bestaande aandoeningen, iedereen moet volledig fit zijn op het moment dat hij vertrekt. Misschien zal die screening in de toekomst nog strenger worden?", vermoedt Schoonjans.

Of dit voorval gevolgen zal hebben voor de ruimtevaart, valt nog af te wachten. Eerst moet duidelijk worden waarom Fincke plots zijn spraak verloor.