Wat begon als een referendum over een hervorming van het Italiaanse justitiesysteem, lijkt uitgedraaid op een politieke nachtmerrie voor premier Giorgia Meloni. Door de tegenvallende resultaten werden belangrijke figuren binnen haar regering al de laan uitgestuurd, maar daarmee lijkt de rust nog niet teruggekeerd. "Er hangt een parfum van vervroegde verkiezingen in de lucht", vertelt VRT NWS-journalist Willem Van Mullem.
Tot voor kort onaantastbaar, maar nu dreigt alles in te storten: hoe moet het verder met Italiaans premier Giorgia Meloni?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
"Ik zal gehoorzamen aan de eerste minister en opstappen. Ik ben het gewend om mijn eigen rekeningen te betalen, maar soms ook die van anderen."
Dat schreef de Italiaanse minister van Toerisme Daniela Santanchè in haar ontslagbrief. Ze stapt op uit loyaliteit aan Meloni, maar laat duidelijk verstaan dat ze zich onterecht opgeofferd voelt en als bliksemafleider wordt gebruikt na het r.
Zij is lang niet de enige die de laan wordt uitgestuurd. Ook de kabinetschef van Justitie en de onderstaatssecretaris van Justitie stappen op. Alle 3 waren ze al verzwakt binnen de regering: Santanchè werd bijvoorbeeld gelinkt aan onder meer boekhoudfraude en faillissementsfraude in haar bedrijven, en de onderstaatssecretaris werd gefotografeerd met iemand die gelinkt werd aan maffiacriminele netwerken.
Waarover ging het referendum?
Het referendum had betrekking op een hervorming van het juridische systeem: de scheiding tussen rechters en openbaar aanklagers werd scherper gesteld, de werking van magistraten moest anders, en processen moesten efficiënter en korter.
Critici vonden dat de hervorming vooral bedoeld was om meer controle te krijgen op justitie. Er was vrees voor politieke inmenging in het werk van magistraten.
Maar het referendum groeide snel uit tot een politieke graadmeter voor de regering van Meloni: het ging niet meer over een justitiehervorming, maar over een stem voor of tegen de regering. Een meerderheid van de kiezers, vooral jongeren tussen 18 en 34, stemde tegen de hervorming. Politiek werd het gelezen als een afwijzing van de regering.
Politieke aardbeving
Premier Giorgia Meloni lijkt het tegenvallende resultaat van het referendum nu aan te grijpen om schoon schip te maken binnen haar eigen regering. Toch dreigt de uitslag ook gevolgen te hebben voor haar eigen positie.
In de eerste plaats gaat het om afrekeningen binnen de meerderheid zelf en dat maakt de situatie uitzonderlijk. Meloni slaagde er de voorbije jaren in om haar relatief stabiel te houden, maar nu lijkt die interne rust verdwenen. Binnen de vier partijen die de meerderheid vormen, heerst plots chaos.
"Met verkiezingen in het vooruitzicht, normaal gezien volgend jaar, was dit dus een test voor Meloni", vertelt Italiëkenner bij VRT NWS Willem Van Mullem. "Een test die ze niet met glans doorstaan heeft."
"De twijfel beperkt zich niet tot haar eigen partij. Ook binnen , de partij van wijlen Silvio Berlusconi, wordt het leiderschap in vraag gesteld. Voor het eerst in lange tijd ontstaat er niet alleen extern, maar ook intern twijfel binnen de coalitie."
"In Italië zelf spreken ze van een 'terremoto post-referendum', een politieke aardbeving na het referendum."
Parfum van vervroegde verkiezingen
Intussen moet Meloni ook nog een zien te overleven. Die was oorspronkelijk gericht tegen de minister van Toerisme en lijkt nu achterhaald, maar de zal de druk zeker aanhouden en kan eisen dat de premier zich moet verantwoorden.
Er hangt dan ook een duidelijk "parfum van vervroegde verkiezingen" in de lucht, aldus Van Mullem.
En dat is opmerkelijk, want tot voor kort leek Meloni onaantastbaar. Ze geldt als een van de machtigste politici in de Europese Unie en onderhoudt sterke relaties met zowel Washington als Peking. Intern, in Italië, staat ze nu echter onder druk.
"Iedereen luistert naar haar. Maar in Italië heeft ze nu met dit referendum een enorme gok genomen. En alles dreigt voor haar intern in elkaar te storten."
Daarbovenop stapelen de problemen zich op: de crisis in het Midden-Oosten, stijgende brandstofprijzen en een algemeen klimaat van onvrede. "In Italië bestaat niet voor niets het gezegde: 'Piove, governo ladro' - het regent, dus de regering is een dief. Met andere woorden: de regering krijgt overal de schuld van."
Dat sentiment lijkt nu opnieuw de kop op te steken.
Meloni staat sterk
Vervroegde verkiezingen lijken vaak een laatste strohalm waaraan politici zich vastklampen, maar volgens Italiaanse journalisten kan de partij van Meloni evengoed als winnaar uit die verkiezingen komen.
Haar eigen partij staat er in de peilingen nog altijd goed voor, zelfs beter dan bij de vorige verkiezingen. Haar coalitiepartners daarentegen verliezen terrein. En net dat maakt de situatie politiek bijzonder precair.
Als Meloni wacht op de volgende verkiezingen (die gepland staan in 2027), zouden die kaarten anders kunnen liggen. De kans bestaat dan dat haar regering uitgeput de eindmeet van de haalt, en met vervroegde verkiezingen zou de Italiaanse premier haar regeerperiode opnieuw nieuw leven kunnen inblazen.
Meloni zelf houdt voorlopig de lippen stijf op elkaar, maar achter de schermen verschuift er veel. "De strategie lijkt duidelijk: eerst alle ballast overboord gooien. Maar het valt niet uit te sluiten dat ze binnenkort zelf de vlucht vooruit neemt en vervroegde verkiezingen uitschrijft", concludeert Van Mullem.
Meloni veroorzaakt een politieke aardverschuiving in Italië, zegt Willem Van Mullem in De ochtend op Radio 1
