Vlaamse scholieren zijn minder gemotiveerd dan hun Europese leeftijdsgenoten: hoe komt dat, en wat kunnen we eraan doen?

Maar liefst 34.000 scholieren in het secundair onderwijs vulden de Grote Scholierenbevraging van de Vlaamse Scholierenkoepel in. "Er wordt heel vaak over scholieren gesproken, maar niet vaak genoeg met hen", zo verklaart voorzitter Lieselore Wouters (18) het succes. "We hopen dat scholieren op deze manier toch een plaatsje aan de tafel kunnen krijgen."

Scholieren konden vrijwillig hun mening geven over een resem thema's. Het is dus een grootschalige steekproef, zij het dat die niet noodzakelijk representatief is voor alle Vlaamse scholieren. Toch vallen er wel enkele brede conclusies uit te trekken. 

Als de scholieren iets duidelijk wilden maken, dan misschien wel dit: bijna de helft van hen zegt niet gemotiveerd te zijn op school. Scholieren uit alle finaliteiten hebben er last van, en zij die zich identificeren als LGBTQIA+ zelfs nog iets meer.

Dat er iets schort aan de motivatie van onze scholieren, is duidelijk een feit, besluit Wouters. Waar het aan zou kunnen liggen, onderzocht de Scholierenkoepel niet. "Maar ik ben er heel benieuwd naar."

Motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste, auteur van het boek 'Het ABC van motivatie in het onderwijs', is helemaal niet verrast door het signaal. "Dat gebrek aan motivatie sleept al langer aan. We weten dat het in het middelbaar onderwijs sterker voorkomt dan in het basisonderwijs."

België doet het op dat vlak trouwens slechter dan andere westerse landen. "Ook de resultaten van het PISA-onderzoek wijzen in die richting. We scoren onder het gemiddelde van de OESO-landen."

45 procent van de Belgische studenten bleek toen gemotiveerd te zijn om bij te leren, 5 procentpunt minder dan het gemiddelde voor de hele OESO.

Het ligt dus niet alleen aan het puberbrein. "Adolescenten maken het hun leraar niet altijd gemakkelijk", erkent Vansteenkiste. "Ze maken niet altijd de juiste studiekeuze, en dan is het ook moeilijker om geboeid te zijn door de vakken. Ze hebben hun emoties ook niet altijd helemaal onder controle."

"Maar als dat de enige verklaring was, dan zouden de cijfers over alle landen heen in dezelfde lijn liggen. Het moet dus zijn dat er ruimte is voor verbetering in de manier waarop we omgaan met jongeren."

Wat kunnen we daar nu aan doen? "Aandacht hebben voor de 3 basisbehoeften die voor elk kind belangrijk zijn: autonomie, verbondenheid, competentie", raadt Vansteenkiste aan.

Met die verbondenheid lijkt het wel goed te zitten, toch volgens de bevraging van de Scholierenkoepel. Daarin geeft een grote meerderheid van de scholieren aan dat ze zich goed in hun vel voelen op school, en dat hun leerkrachten en medeleerlingen respectvol met hen omgaan.

Maar die autonomie, of zelfstandigheid, daar zou dus wel meer op gewerkt kunnen worden.  Onderwijsexpert Mariet Vrancken doet het elke dag. Ze richtte mee de Leuvense MET-scholen op. Daarnaast helpt ze scholen en leraren om nieuwe onderwijsinzichten naar het klaslokaal te vertalen.

"Structuur en zelfstandigheidsondersteuning klinken als tegenpolen, maar ze zijn allebei nodig", vertelt ze. "Autonomie aanbieden, is geen 'vrijheid, blijheid'. Je schept een kader en zegt duidelijk wat kan en wat niet. Daarbinnen heb je dan heel wat mogelijkheden."

Anders dan je misschien zou verwachten, houdt zelfstandigheid ook niet in dat je de leerling loslaat. Integendeel, je begeleidt de leerling tijdens het leerproces en moedigt die aan. "Maar hoe minder men daar oog voor heeft, bijvoorbeeld door druk van de school of het beleid, hoe moeilijker het wordt en hoe minder leerlingen zich gemotiveerd voelen."

Binnen dat heldere kader kunnen leerlingen dan in de klas zelf aan de slag met de stof. "Dan merken ze wat ze al kunnen, en gaan ze vanzelf nadenken over wat de volgende stap is."

"Alleen werkt de structuur van een school zoiets tegen, met die lesblokken van 45 minuten die voortdurend wisselen, tot 7 keer per dag. Tegelijk verwachten we dat leerlingen al die kennis maar als een spons opnemen en dan 's avonds verwerken. Je zou het als volwassene eens moeten proberen om zoiets uit te houden."

De combinatie van dat ritme en de hoge verwachtingen leidt niet alleen tot motivatieverlies. Zo goed als alle respondenten van de Grote Scholierenbevraging zeggen last te hebben van stress, bijna de helft zelfs "heel veel".

En wat met de plannen van Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) om nog meer in te zetten op structuur en kennisrijk onderwijs? Daar is op zich ook niets mis mee, vindt Vrancken. "Alleen moeten we leerlingen genoeg inspraak en ruimte geven om ermee aan de slag te gaan."

Het is allemaal soms gemakkelijker gezegd dan gedaan, beseft ook motivatiepsycholoog Vansteenkiste, zeker als je werkt met pubers die volop zichzelf aan het ontdekken zijn.

"Daarom pleiten we al langer voor een motivatiemonitor naast de centrale toetsen. Zo krijgen scholen een breder beeld van het functioneren van hun leerlingen en krijgen ze ook meer concrete handvatten hoe ze aan onderwijskwaliteit kunnen werken."

En de leerlingen zelf, wat raden die eigenlijk aan? "Officiële aanbevelingen hebben we niet", zegt Lieselore Wouters van de Vlaamse Scholierenkoepel, "maar motivatie kan je op veel manieren verbeteren."

"Dat kan door beleid en met ondersteunende tools voor leerkrachten. Maar het zit ook in heel kleine dingen. Als een leerling een goed punt scoort, schrijf daar dan eens bij dat die goed bezig is."