Ayatollah Ali Khamenei was bijna 4 decennia lang de onbetwiste leider van Iran. Maar vandaag is hij gedood tijdens een van de honderden aanvallen van de Verenigde Staten en Israël op Iran. Hij werd 86. Wie was de man achter het regime? Een portret van een leider die met ijzeren hand waakte over de erfenis van de islamitische revolutie in 1979.
Religieus leider, opperbevelhebber en 37 jaar met ijzeren hand geregeerd: dit was ayatollah Ali Khamenei (86)
Ali Khamenei wordt in 1939 geboren in Mashhad, een van de heiligste steden voor sjiitische moslims in het noordoosten van Iran. Zijn vader is een eenvoudige geestelijke. Khamenei volgt het religieuze pad en studeert theologie en islamitisch recht. Eerst in zijn thuisstad, later in de stad Qom. Daar raakt hij in de ban van Ayatollah Ruhollah Khomeini, de man die zich steeds luider verzet tegen het bewind van sjah Mohammed Reza Pahlavi.
De jonge Khamenei wordt politiek actief in de oppositiebeweging. Zijn wantrouwen tegenover het Westen, en in het bijzonder de VS, wortelt diep. De Amerikaanse steun aan de staatsgreep van 1953 laat blijvende sporen na. In zijn studententijd raakt hij ook onder de indruk van radicale denkers als Sayyid Qutb. Een leider van de Egyptische Moslimbroeders die pleit voor een terugkeer naar een zuiver islamitisch bestuur en zich verzet tegen westerse culturele invloed. Khamenei vertaalt zijn werken naar het Farsi, de Iraanse taal.
Tijdens het regime van de sjah wordt hij meermaals gearresteerd en moet hij onderduiken.
Na de revolutie
Khamenei speelt een actieve rol in de islamitische revolutie van 1979. Na de val van de sjah keert Ruhollah Khomeini terug uit ballingschap en sticht hij de islamitische republiek Iran. Khamenei sluit zich aan bij de nieuwe machtsstructuur en is een van de architecten van het staatsmodel dat vandaag nog altijd bestaat: een systeem met democratische instellingen, maar onder toezicht van geestelijke autoriteiten.
In 1981 wordt Khamenei president van Iran, een functie die hij 8 jaar lang bekleedt. In die periode bouwt hij de macht van de Revolutionaire Garde uit en smeedt hij nauwe banden met dit militaire en ideologische elitekorps. Het om een privé-leger dat onder directe controle staat van de geestelijke opperleider, naast het Iraanse leger.
Na de dood van Ayatollah Khomeini in 1989 ontstaat er een machtsstrijd. De beoogde opvolger, Ayatollah Montazeri, wordt aan de kant geschoven. De Raad van Experts kiest voor Khamenei, die op dat moment nog geen ayatollah is. De grondwet wordt aangepast en Khamenei wordt benoemd tot 'vali faqih', opperste leider van Iran. Pas later krijgt hij officieel de titel van ayatollah.
Wat houdt de rol van opperste leider juist in?
De 'rahbar-e moazzam' (opperste leider) of 'vali-ye faqih' (hoogste jurist) is volgens de grondwet de hoogste functie in de islamitische republiek Iran en staat boven de president en de andere instellingen. Hij zet de grote lijnen voor het binnen- en buitenlands beleid uit en benoemt de toplui van het leger, de regering en het rechtsapparaat. Zo heeft hij ook een vetorecht op beslissingen van de president, de regering of het parlement en kan hij wetten schorsen als hij die in strijd met de islam acht. Hij is ook de opperbevelhebber van het leger en beslist over vrede of oorlog.
De 'rahbar' wordt verkozen door een 'Raad van Experten', een groep van 86 sjiitische geestelijken die door de bevolking verkozen worden, maar dan wel uit een streng voorgeselecteerde groep kandidaten die aanleunen bij het regime. Eens verkozen is zijn mandaat levenslang, al kan hij in theorie worden afgezet.
Religieuze opperleider
Khamenei treedt aan met de belofte de revolutionaire waarden van Khomeini te behouden. Onder zijn leiding blijft Iran zich scherp afzetten tegen het Westen en vooral tegen Israël. Hij waakt over de islamitische ideologie van de staat, maar handelt ook pragmatisch op het internationale toneel. Zo zoekt hij economische en politieke samenwerking met landen als Rusland, China en Venezuela. Ook de alliantie met Hezbollah in Libanon, de Houthi’s in Jemen en andere zogenaamde 'verzetsassen' in de regio wordt onder zijn toezicht uitgebouwd. Khamenei steunt daarbij steeds meer op 'zijn' Revolutionaire Garde die verder uitgebouwd wordt als militair apparaat en economische holding met tientallen bedrijven in de bouw, landbouw en energiesector.
Tegelijk worden binnenlandse hervormingen telkens weer bloedig beknot. Protestgolven in 2009, 2017 en 2019 worden hardhandig in de kiem gesmoord. De Revolutionaire Garde onder leiding van Khamenei staat in voor het folteren en doden van demonstranten en oppositieleden. In 2022 vindt een weer grote revolte plaats in Iran, na de dood van Mahsa Amini, een 22-jarig jonge vrouw die om het leven komt wanneer de Iraanse zedenpolitie haar arresteert, omdat ze haar hoofddoek niet correct draagt. De protesten draaien uit op een brede beweging voor meer vrijheid en democratie in Iran. Het regime van Khamenei drukt de protesten weer met veel geweld de kop in. Khamenei slaagt er niet in om welvaart of vrijheid te leveren aan de Iraanse bevolking, wie ook president is onder zijn bewind.
De Revolutionaire Garde en de veiligheidsdiensten blijven de belangrijkste machtsbasis van Khamenei. Oppositieleden worden opgejaagd en binnenlandse critici zwaar vervolgd. Mensenrechtenorganisaties beschuldigen het regime van systematische onderdrukking, martelingen en buitengerechtelijke executies.
Internationaal beleid
Khamenei blijft ook op het internationale toneel een bepalende figuur. Zijn houding ten opzichte van het Iraanse kernprogramma is dubbel. Hoewel hij zich publiek tegen kernwapens uitspreekt, laat hij toe dat de technologische capaciteit daartoe in het geheim in ondergrondse bunkers wordt opgebouwd.
In 2015 stemt Iran in met een akkoord waarin hun nucleair programma onder toezicht komt van internationale inspectie. In ruil kan Iran rekenen op verlichting van sancties. De deal wordt door Khamenei met tegenzin aanvaard. Wanneer de Amerikaanse president Donald Trump de VS in 2018 uit het akkoord trekt, ziet Khamenei zijn scepticisme bevestigd.
Iran verrijkte de afgelopen tijd steeds intensiever uranium en krikte ook zijn wapenproductie fors op. Het produceerde in ondergrondse faciliteiten (bijna) alle bouwstenen om een atoombom te maken. De Israëlische bombardementen op de kerninstallaties waren een forse knauw voor de nucleaire ambities van het land. Door de lange en harde Westerse economische sancties verarmt het land steeds meer. De inflatie is torenhoog, ondanks de grote olie- en gasvoorraad die Iran bezit. De geestelijke politie jaagt vrouwen en jongeren op om zich aan strenge religieuze voorschriften te houden.
Iran leeft voortdurend op gespannen voet met het Westen. Het conflict met Israël vormde een nieuw hoogtepunt. De retoriek van Khamenei tegenover Israël klonk dan ook feller dan ooit. Khamenei beloofde ongeziene vergeldingsacties en wilde het Israëlische regime ten gronde richten.
Wankelende troon
Khamenei mocht dan al decennia aan de macht zijn, zijn positie was niet langer onaantastbaar. Het was opvallend dat de Israëlische premier Netanyahu zich zelfs rechtstreeks tot het Iraanse volk richtte en opriep tot verzet tegen de ayatollahs. Hij noemde het Iraanse regime "zwakker dan ooit" en hoopte op een wissel van de macht in Teheran. De afgelopen weken en maanden werd duidelijker dat de economische druk, sociale frustratie en militaire klappen de fundamenten van Khamenei's machtsstructuur aantastten.
Op 28 december 2025 braken in Iran nog maar eens massale protesten uit, omdat de rial, de Iraanse munteenheid, sterk in waarde gedaald was en de inflatie fel gestegen. Er kwam een nationale protestgolf op gang. Duizenden mensen trokken dagelijks de straat op om te demonstreren tegen de autoriteiten. De machthebbers grepen met hardhandig geweld in. Beelden van die protesten bereikten de buitenwereld nauwelijks: Iran sloot het internet- en telefonieverkeer telkens af. Ook nu werd het protest in bloed gesmoord. Er is weer sprake van duizenden dode demonstranten, over het hele land.
Khamenei werd - door de oplopende spanningen - met een van de grootste uitdagingen tijdens zijn leiderschap geconfronteerd. Khamenei zal herinnerd worden als een leider die er niet in slaagde aan te knopen met de internationale gemeenschap, en die verantwoordelijk is voor tienduizenden gedode demonstranten in eigen land.
Van islamitische revolutie tegen de sjah tot wankelende troon van de ayatollahs
