Geen enkele van beloofde Belgische F-16's al geleverd aan Oekraïne: "Nooit exacte deadline beloofd"

"Voor het einde van het jaar zal ons land 4 F-16-gevechtsvliegtuigen schenken aan Oekraïne", beloofde toenmalig premier Alexander De Croo (Anders.) in 2024. Het hadden de eerste toestellen moeten zijn van de in totaal 30 beloofde F-16's, maar ondertussen zijn we 2 jaar na de belofte, en ontving Oekraïne nog geen enkel Belgisch gevechtsvliegtuig.

Ter vergelijking: andere landen zoals Nederland, Denemarken en Noorwegen hebben al wel F-16’s aan Oekraïne geleverd, en sommige daarvan zijn al operationeel gebruikt.

De levering van Belgische F-16's aan Oekraïne is duidelijk iets wat onze lezers bezighoudt. Tijdens de vragensessie over 4 jaar oorlog in Oekraïne kwamen er verschillende vragen over binnen. VRT NWS vroeg om een reactie bij Defensie.

De belangrijkste reden waarom Oekraïne nog geen Belgische F-16’s heeft gekregen, is de vertraging bij de levering van de nieuwe F-35’s aan ons land, zo blijkt. België wil de oude F-16’s pas weggeven zodra ze vervangen zijn door die nieuwe toestellen. Omdat die vervanging wat later gebeurt dan gepland, schuift ook de overdracht aan Oekraïne op. Volgens een andere bron dicht bij het dossier zit er inderdaad een paar maanden vertraging op die levering, "maar dat is vooral omdat België ervoor heeft gekozen om de betalingen wat te spreiden".

Volgens generaal-majoor Geert De Decker van de Belgische luchtmacht is dat geen nieuw standpunt. 

"Vanaf het begin heeft Defensie gezegd dat eerst moet worden voldaan aan de operationele behoeften van de Belgische luchtmacht zelf", legt De Decker uit. België bouwt zijn F-16-vloot geleidelijk af in de aanloop naar de volledige overstap op de F-35, maar zolang die transitie niet volledig is afgerond, blijven bepaalde toestellen in gebruik.

"Ons land moet natuurlijk nog kunnen voldoen aan alle vragen die de NAVO stelt", legt defensie-expert bij VRT NWS Jens Franssen uit. "België heeft nog steeds F-16's nodig voor luchtbewaking en andere operaties."

Wat de leveringen van F-16's aan Oekraïne betreft, benadrukt De Decker dat er nooit een vaste deadline is beloofd. "Er is altijd duidelijk gesteld dat onze eigen operationele inzetbaarheid gegarandeerd moet blijven."

België plant om zijn volledige F-16-vloot tegen eind 2028 uit dienst te nemen. Pas wanneer de overgang naar de F-35 volledig is afgerond, kunnen de resterende toestellen worden overgedragen aan Oekraïne. De laatste leveringen worden pas in 2029 verwacht.

"Zo'n uitfasering heeft tijd nodig", zegt ook Jens Franssen. "Er zit een grote kloof tussen de tijd dat een vliegtuig geleverd wordt, en het moment waarop het effectief operationeel inzetbaar is. In sommige gevallen spreken we al snel van enkele jaren. Andere landen die wél al toestellen leverden zit verder in de vervanging en vernieuwing van hun vloot."

Oekraïne mag de beloofde vliegtuigen dan nog niet ontvangen hebben, een deel wordt wel gebruikt voor de opleiding van Oekraïense piloten hier in België. "We ontvangen regelmatig groepen Oekraïense piloten en technici die hier worden getraind. Daarvoor gebruiken we die toestellen. Ze zijn dus wel degelijk in gebruik, maar voor opleiding", zegt De Decker.

Toch verloopt ook de opleiding van Oekraïense piloten niet zoals gepland. Oekraïense functionarissen hebben openlijk gezegd dat het tempo van de training achterblijft bij wat nodig is om op tijd voldoende piloten klaar te hebben als de vliegtuigen geleverd worden. Oekraïne heeft zelfs gevraagd om voorlopig geen F-16's te sturen, simpelweg omdat het geen piloten heeft om ermee te vliegen.

"Zowel Oekraïne als de andere landen hebben die opleiding voor een deel onderschat", zegt Franssen. "Het bleek moeilijker te zijn dan verwacht, en het probleem schuilt soms in simpele zaken, zoals een kennis van het Engels. Veel Oekraïense piloten hebben leren vliegen in Russische (Sovjet-)toestellen. De cockpit van een F-16 werkt volledig in het Engels. Ook veel handelingen zijn anders, en dus duurt die opleiding langer dan verwacht."

Dat vertelt ook een Oekraïense piloot, die net een F-16-opleiding heeft doorlopen, en nu vecht aan het front. "De tactieken die we in het buitenland geleerd hebben, stroken niet helemaal met de oorlog die hier gevoerd wordt", vertelt hij in een video die gedeeld werd door het Oekraïense leger. 

"Hun tactiek is gebaseerd op de oorlogen die zij gevoerd hebben, maar deze oorlog verschilt daar fundamenteel van. Daarom moeten we onze eigen technieken ontwikkelen."

Dat fundamentele verschil toont zich het sterkst in de manier waarop de oorlog in Oekraïne gevochten wordt: de strijd is geëvolueerd tot een echte droneoorlog. Zowel Rusland als Oekraïne vuren soms honderden drones tegelijk af, wat het voor een F-16 haast onmogelijk maakt om die neer te halen. Bovendien blijft de inzet van het gevechtsvliegtuig erg duur, en weegt het soms niet op tegen de goedkope drones.

Daardoor lijken buitenlandse instructeurs ook erg veel te leren van de Oekraïense piloten die ze opleiden. "Ze leren onze tactieken kennen en zo kunnen ook wij voortbouwen op de strategieën die ze ons in het buitenland hebben bijgebracht", getuigt de piloot.

Volgens De Decker zijn er intussen al twee opleidingscycli voor Oekraïense piloten afgerond, in samenwerking met Denemarken. Daarbij werd de training aangepast op basis van hun ervaringen in het veld. "We hebben hen gevraagd wat ze misten en waar ze extra nadruk op wilden leggen. Die bijscholing is zeer goed verlopen."

Naast de opleiding in België wordt in Roemenië gewerkt aan een permanent trainingscentrum met steun van onder meer Airbus en Lockheed Martin. België is daar zelf niet rechtstreeks bij betrokken.

Een F-16 kan in Oekraïne gebruikt worden voor meer dan louter luchtafweer, bijvoorbeeld ook om doelen diep in Rusland te treffen. Toch is dat niet altijd even eenvoudig, want het Russisch leger heeft veel luchtafweergeschut, zoals de S-400 Triumf, die doelen vanop grote afstand kan raken. Daardoor kunnen F-16’s niet zomaar diep Russisch gecontroleerd luchtruim binnendringen zonder groot risico. Het toestel blijft ook niet onzichtbaar voor radar, iets wat zijn opvolger, de F-35, veel beter kan.

En dan is er nog het sterke symbolische element van de F-16: het is een westers (Amerikaans) wapen dat wordt ingezet in de oorlog in Oekraïne, en dus een duidelijke blijk van steun. Ook al is Oekraïne (nog) geen NAVO-lidstaat, het toont wel dat het militaire bondgenootschap het Oekraïense grondgebied mee zal helpen beschermen.

In afwachting van de levering van F-16's ondersteunt België ook het onderhoud van F-16’s die Oekraïne al van andere landen heeft ontvangen.

"We helpen mee om die toestellen zo snel mogelijk opnieuw operationeel te krijgen", zegt De Decker. "Uiteraard willen zij altijd meer capaciteit, maar er moet een evenwicht zijn tussen het aantal vliegtuigen, het aantal opgeleide piloten en het beschikbare onderhoudspersoneel." Volgens De Decker is dat evenwicht momenteel werkbaar.