Welke vragen leven na 4 jaar oorlog tussen Rusland en Oekraïne? Onze experten beantwoorden de 5 belangrijkste

Bij oorlogen wordt vaak een trieste balans opgemaakt. Veel lezers vragen zich dan ook af hoeveel slachtoffers er de voorbije 4 jaar zijn gevallen, zowel aan Oekraïense als aan Russische zijde.

Exacte cijfers zijn er niet, stelt buitenlandjournalist Freek Willems. "In oorlogstijd is het bijzonder moeilijk om betrouwbare informatie te verzamelen over het aantal doden en gewonden. Algemeen wordt wel aangenomen dat het aantal dode Russische militairen aanzienlijk hoger ligt dan het aantal dode Oekraïense militairen."

Volgens schattingen van de Amerikaanse denktank Center for Strategic and International Studies (CSIS) zouden tussen het begin van de invasie op 24 februari 2022 en eind 2025 ongeveer 1,2 miljoen Russische militairen "gedood, verwond of vermist" zijn geraakt. Daarvan zouden tussen de 275.000 en 325.000 militairen zijn omgekomen.

Aan Oekraïense kant zouden in dezelfde periode tussen de 500.000 en 600.000 militairen "gedood, verwond of vermist" zijn geraakt. Het aantal dode Oekraïense militairen wordt geschat tussen de 100.000 en 140.000.

Die cijfers zijn gebaseerd op eigen onderzoek van de denktank en op zogenoemde opensource-informatie: publiek beschikbare gegevens over aanvallen, gevechten en gesneuvelde militairen die online circuleren en waaruit onderzoekers patronen en aantallen proberen af te leiden. 

Volgens Willems is het perspectief voor de Europese Unie duidelijker dan dat voor de NAVO, al blijft ook daar de timing hoogst onzeker.

Oekraïne is sinds juni 2022 officieel kandidaat-lid van de Europese Unie. "Dat betekent dat het op termijn lid kan worden, als het aan een hele reeks voorwaarden heeft voldaan", zegt Willems. "De grote vraag is wanneer. De onderhandelingen kunnen soms 10 tot 15 jaar aanslepen."

Sommige analisten denken dat het door de uitzonderlijke omstandigheden sneller kan gaan, maar garanties zijn er niet. Bovendien moet elke stap in het proces unaniem worden goedgekeurd door alle 27 lidstaten, en de Hongaarse premier Viktor Orbán heeft al laten verstaan dat hij dwars zal liggen.

Voor de NAVO ligt het nog moeilijker. "Daar zal Oekraïne wellicht nog minder snel lid van worden", aldus Willems. Binnen het bondgenootschap bestaat geen eensgezindheid, en onder meer de Verenigde Staten zijn tegen.

Bovendien geldt een fundamenteel bezwaar: de NAVO neemt geen landen op waar een actief gewapend conflict woedt. Dat heeft te maken met Artikel 5 van het NAVO-verdrag: als Oekraïne vandaag zou toetreden, zouden andere lidstaten in principe meteen militair betrokken raken in de oorlog met Rusland. Het zou de relaties met Rusland ook nog verder bemoeilijken.

Wie meer wil weten over de diplomatieke weg richting EU en NAVO, kan terecht bij de documentaire The EUkrainan op VRT MAX, die vicepremier Olha Stefanishyna volgt in haar pogingen om Oekraïne dichter bij beide organisaties te brengen.

4 jaar oorlog laat ook in Rusland sporen na, al moeten we ook deze vraag met enige voorzichtigheid beantwoorden. "Er worden nog altijd peilingen gedaan in Rusland die een zeker inzicht bieden in de Russische publieke opinie. De peilingen van het Levada Center vind ik nog altijd redelijk betrouwbaar", legt Jan Balliauw, oud-VRT-journalist en Ruslandkenner bij het Egmont Instituut, uit.

De peilingen geven evenwel een dubbel beeld. "Als je in Rusland iemand opbelt voor een enquête en vraagt of hij of zij Vladimir Poetin steunt, dan antwoordt die persoon 'da'. Dat is het antwoord waarvan men denkt dat men het moet geven. Maar als je doorvraagt, merk je dat ook de Russen oorlogsmoe zijn."

Volgens de peilingen zou ongeveer twee derde van de bevolking liever zien dat de oorlog snel wordt beëindigd. Een kleine minderheid wil de strijd koste wat het kost voortzetten.

Die oorlogsmoeheid kan volgens Balliauw nog toenemen, nu de Russische bevolking de oorlog steeds meer rechtstreeks in de portemonnee voelt. "Om de oorlog vol te houden, moet de overheid wel geld hebben. Dat zal de bevolking vermoedelijk steeds meer voelen in het dagelijkse leven. Zo is de btw in Rusland al verhoogd van 20 naar 22 procent."

Van openlijk politiek verzet is voorlopig weinig sprake. "Ik zie momenteel geen nieuwe oppositieleider opstaan, nu Aleksej Navalny er niet meer is. De meeste oppositieleiders zitten buiten hun wil in het buitenland. Of erger nog, in de gevangenis."

Zoals in veel conflicten vandaag, duikt Donald Trump ook bij de oorlog in Oekraïne op. Niet alleen in de vredesonderhandelingen, maar ook op het terrein speelt  de Amerikaanse president nog steeds een bepalende rol.

"De VS deelt inderdaad nog altijd militaire inlichtingen met Oekraïne", zegt Ruslandkenner bij VRT NWS Marijn Trio. "Die informatie is van groot belang: het Oekraïense leger gebruikt ze om doelwitten te bepalen, zowel op Russisch grondgebied als in bezette gebieden."

Toen de VS in maart vorig jaar tijdelijk stopte met het delen van inlichtingen, had dat volgens Trio meteen gevolgen. In de Russische regio Koersk, waar Oekraïne enkele maanden eerder was binnengevallen, leed het Oekraïense leger zware verliezen.

Nieuwe Amerikaanse wapens levert Trump niet meer rechtstreeks aan Oekraïne. Europese landen kopen wel nog Amerikaans materieel voor Oekraïne via het zogenoemde PURL-mechanisme. In theorie zou Trump ook die verkoop kunnen stopzetten, al zou dat volgens Trio ook de Amerikaanse defensie-industrie raken.

Ook de vredesonderhandelingen probeert Trump te sturen. Volgens Willems moeten die gesprekken voor Trump vooral snel vooruit gaan. "Eigenlijk komt het erop neer dat Trump zo snel mogelijk een einde aan deze oorlog wil, zodat hij zich kan focussen op China. Dat is volgens hem en zijn regering de grootste dreiging voor de Verenigde Staten. Maar om zich op China te kunnen focussen, moet de oorlog in Oekraïne zo snel mogelijk stoppen."

Hoe die oorlog precies eindigt, lijkt voor Trump minder doorslaggevend. Volgens Willems wekt hij de indruk bereid te zijn om in te gaan op Russische eisen die al 4 jaar op tafel liggen, zoals het afstaan van de Donbas-regio.

Daarnaast spelen ook economische motieven mee. Trump wil opnieuw kunnen samenwerken met Rusland en economische deals sluiten met Vladimir Poetin. "Het is algemeen geweten dat hij veel respect heeft voor een autoritaire leider zoals Poetin", zegt Willems.

Een nauwere samenwerking tussen Washington en Moskou zou er bovendien toe kunnen leiden dat Rusland minder sterk in de invloedssfeer van China staat.

Nu de oorlog 4 jaar bezig is blijft de centrale vraag: wanneer komt er een einde aan? En is vrede mogelijk zonder terreinverlies voor Oekraïne? Volgens Willems is het duidelijk. "Die kans is zeer klein, om niet te zeggen zo goed als onbestaande. Dat zou volledig ingaan tegen de doelstellingen van de Russische invasie."

Hij wijst erop dat Rusland in 2014 de Krim annexeerde en eind 2022 ook de provincies Loegansk, Donetsk, Zaporizja en Cherson, hoewel het die gebieden nog altijd niet volledig controleert.

"Een van de eisen van president Vladimir Poetin is dat die annexaties erkend worden door Oekraïne en de internationale gemeenschap. In die regio's wonen veel etnische Russen en Russischtalige Oekraïners. Poetin is van mening dat die gebieden historisch bij Rusland horen."

Maar volgens Willems stopt het daar dus niet. "Laat ons wel wezen: hij wil méér dan die gebieden alleen."

Ook Jan Balliauw verwacht geen snelle vrede. "Met wat we nu weten gok ik op een langdurige uitputtingsoorlog die uitmondt in een bevroren conflict na een soort van bestand. Dat is het scenario van na de Koreaanse Oorlog (1950-1953)."

Een klassiek vredesakkoord noemt hij "illusoir", omdat de standpunten van beide partijen te ver uit elkaar liggen.

Wat we volgens Balliauw vooral moeten onthouden: in oorlogstijd is de toekomst per definitie onvoorspelbaar. "Oorlogen zijn chaotisch, kennen veel onverwachte wendingen. Ze worden gestuurd door zaken waarvan we niet weten dat we ze niet weten, de zogenaamde 'unknown unknowns' van de vroegere Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld."