Kunstliefhebber, tiran en koppigaard: het verhaal van Charles I, die 380 jaar geleden als laatste royal vóór Andrew is opgepakt (én onthoofd)

Hij was amper 25 toen hij de troon besteeg, een kunstliefhebber volgens de ene en een machtsgeile tiran volgens de andere: Charles I (1600-1649) wordt vaak genoemd als de laatste Britse royal die daadwerkelijk werd opgepakt, 380 jaar vóór de arrestatie van Andrew Mountbatten-Windsor afgelopen donderdag.

Zijn hele regeerperiode stond vooral in het teken van één slepende strijd: de machtsstrijd met het parlement. Een bloedige burgeroorlog later eindigde Charles I zelf op het schavot. Wie was deze koning van Schotland en Engeland, die aan zijn einde kwam bij het Whitehall Palace?

Charles I wordt geboren in 1600 als tweede zoon van James VI van Schotland en Anne van Denemarken, legt historicus Bram De Ridder uit, expert in internationale relaties in de vroegmoderne periode. Zijn vader wordt in 1603 ook James I van Engeland wanneer de koningin Elizabeth I sterft.

Wanneer zijn oudste broer prins Henry sterft aan tyfus, schuift Charles een plekje op en wordt hij zelf de troonopvolger. In 1625 volgt hij zijn vader op als koning. "Hij is een echte kunstliefhebber, zoals de meeste vorsten toen", vertelt De Ridder. Charles nodigt onder anderen Vlaamse meesters Antoon van Dyck en Peter Paul Rubens uit aan zijn hof om voor hem te werken.

Maar, voegt De Ridder toe, als je de geschiedenisboeken doorneemt, zie je vooral ook een koppigaard die door sommige burgers als tiran wordt gezien. "Charles is iemand die gelooft in goddelijk gezag en weinig compromissen wil sluiten. Hij is zijn hele leven lang gefrustreerd dat zijn macht wordt ingeperkt en kan daar moeilijk mee om."

Net als zijn vader, botst Charles al snel op weerwerk van het parlement in Londen. "Onder James liep de spanning al op, en bij de opvolging door Charles ging dat meteen verder", zegt De Ridder.

Daar waren verschillende redenen voor. "Charles geloofde sterk in persoonlijk bestuur: hij wil wetten naast zich neerleggen en ook de buitenlandse politiek zelf bepalen. Daarmee daagt hij de macht van het parlement voortdurend uit."

Zijn huwelijk met de rooms-katholieke Henriëtta Maria van Frankrijk, die niet naar de zin van het parlement is, gooit nog meer olie op het vuur. 

De spanning leidt tot rechtstreekse confrontaties. "De koning laat soms zelfs dissidente parlementsleden arresteren, waarop het parlement dan weer koninklijke adviseurs laat oppakken. Dat is een tikkende tijdbom", benadrukt De Ridder.

In 1642 ontploft de situatie: een burgeroorlog breekt uit. "Charles moet Londen verlaten en trekt dieper Engeland in. Hij richt daar een eigen leger op, en het parlement doet hetzelfde." De oorlog duurt 4 jaar. In 1646 belegert het parlement Oxford en dwingt het Charles om te vluchten.

"Hij voelt op dat moment dat hij de controle kwijt is en dat zijn leger niet kan winnen. Hij geeft zich uiteindelijk over aan Schotse opstandelingen, die hem uitleveren aan het parlement in Londen", zegt De Ridder. "Hij is dus nooit echt 'gearresteerd' geweest in de moderne zin van dat woord: hij stapt zelf naar de Schotten die meevochten met het leger van het parlement."

Toch wil de meerderheid van parlementsleden na zijn arrestatie nog steeds een onderhandelde vrede sluiten met Charles. "Maar een radicale anti-royalistische fractie in het parlement grijpt de macht. Zij starten een officieel juridisch proces bij de rechtbank, die Charles uiteindelijk veroordeelt tot verrader van het volk."

Na 3 jaar in de gevangenis volgt dan uiteindelijk zijn executie op 30 januari 1649. Als deel van het koningshuis krijgt Charles een 'beschaafde' executie als vonnis: een monarch wordt in de 17e eeuw niet opgehangen, uit elkaar getrokken, gevierendeeld of verbrand. Neen, de traditie wil dat onthoofding de gepaste straf is voor een koning. Een snelle, waardige en wettige straf.

"De beul onthoofdt Charles met een bijl bij Whitehall Palace, in de aanwezigheid van publiek", zegt De Ridder. Volgens sommige bronnen zou de koning nog geroepen hebben tot het volk dat "een onderdaan en een souvereine vorst nu eenmaal totaal verschillend zijn", en hij zelf "een martelaar van het volk" is. 

"Bij het lezen van zulke 'laatste woorden' in allerlei bronnen moeten we voorzichtig zijn", zegt De Ridder. "Voor de radicale parlementsleden is dat proces een symbool om te tonen dat zij de nieuwe machtshebbers zijn. Het is politieke communicatie ten top. Iedereen probeert via zulke laatste woorden zijn eigen versie van de geschiedenis te schrijven, zowel het kamp voor als het kamp tegen Charles."

Met de dood van Charles I komt tijdelijk een einde aan de monarchie in Engeland en Schotland. Oliver Cromwell neemt de macht over als Lord Protector, een functie die zijn zoon Richard later overneemt. In 1660 keert Charles II, de verbannen zoon van Charles I, naar Londen terug en wordt de monarchie hersteld.

"Het belangrijkste is achteraf gezien dat Charles I het gezag van de rechtbank nooit heeft erkend", zegt De Ridder. "Hij vindt dat die speciale rechtbank geen rechtsgrond heeft. Tot de laatste snik houdt hij vast aan zijn onschuld."

Een toevallige parallel met ex-prins Andrew? "In zekere zin lijken ze op elkaar: beiden geloofden in hun eindeloze straffeloosheid, tot de realiteit hen inhaalde. Maar inhoudelijk zijn het natuurlijk totaal andere contexten."