Van overdreven aandacht en te veel cadeautjes tot extreme jaloezie: welke rode vlaggen zijn er in een toxische relatie?

Als de eerste aflevering van de reeks 'En nu is ze dood.' iets duidelijk heeft gemaakt, dan wel dat er aan dodelijk partnergeweld vaak een heel patroon voorafgaat. En dan stelt zich de vraag: kan dat patroon niet doorbroken worden? Of anders: kunnen moorden vermeden worden als we die rode vlaggen - waarschuwingssignalen die wijzen op toxische of ongezonde patronen in een relatie - leren zien en begrijpen?  

Om met de deur in huis te vallen: dodelijk partnergeweld helemaal voorspellen en/of voorkomen is onmogelijk. Want al zie je in veel gevallen van zulk geweld dezelfde rode vlaggen, hetzelfde patroon en dezelfde opbouw, dan nog mag je het fenomeen niet te eng bekijken. Dat legt dr. criminoloog Anne Groenen uit.

"We willen graag dat het voorspelbaar is, zodat we tijdig kunnen ingrijpen. Dat als je deze 5 vinkjes aanvinkt, er een moord zal volgen. Maar er zijn heel veel zaken die nooit zover komen", zegt Groenen.

"Er worden in België jaarlijks een 40.000-tal aangiftes voor partnergeweld gedaan, en het werkelijke aantal feiten is waarschijnlijk nog eens 3 keer zo groot. Het aantal gevallen dat fataal afloopt, is daar maar een klein deel van. Het is een groot probleem, dat sowieso, maar er is wel die nuance."

Het is ook niet zo dat als er "maar" 1 rode vlag is, de situatie per definitie minder erg is. "Als de intuïtie van een agent of magistraat zegt dat er actie nodig is, dan moet je die ondernemen", zegt Groenen. "Liever een keer te veel dan een keer te weinig en vanuit preventief oogpunt is de doelstelling altijd om elke vorm van geweld zo snel mogelijk om te buigen naar veiligheid." 

Het is ook complexer dan de rode vlaggen an sich. "Het heeft ook altijd te maken met persoonskenmerken, genetische en biosociale kenmerken van iemand, met iemands voorgeschiedenis en relatieverleden. Hoe waren de jeugdjaren? Hoe werd er ruzie gemaakt en al dan niet opgelost? Hoe verliepen eerdere relaties?... Al die stukjes tellen ook mee."

Maar toch is er vooral ook sprake van rode vlaggen. Groenen werkte mee aan een checklist voor politie en parket in opdracht van het Instituut voor Gelijkheid van Vrouwen en Mannen met - in totaal - 22 risicofactoren, opgedeeld in 4 categorieën. 

Een relatie begint vaak met een zogenoemde 'love bombing', waarin het slachtoffer overladen wordt met cadeaus en aandacht. Dat op zich is natuurlijk niet altijd problematisch, benadrukt Groenen. Ook hier is het belangrijk om te kijken naar de hele film, en dus niet naar de 'love bombing' op zich. 

"De relatie is meteen extreem intens. Dat kan zich uiten in onmiddellijk gaan samenwonen, heel snel een zwangerschap proberen te initiëren. Dat is overdreven bonding."

We tonen een fragment uit een geanonimiseerd gesprek met hulplijn 1712, waarin die 'love bombing' ook heel duidelijk naar voren komt: 

Daarna wordt de relatie vaak gekenmerkt door controle, manipulatie en isolatie, maar daarover zo dadelijk meer. 

Als er dan een breuk volgt, kan dat een van de grootste triggers zijn. "Een relatiebreuk of een problematische scheiding, zeker als die minder dan een jaar geleden gebeurde, is een van de grootste alarmsignalen. Zeker als 1 van de 2 partners het niet zag aankomen."

Wat ook vaak terugkeert, is het geweld dat al tijdens de relatie een oorsprong kent. "De opbouw en ontsporing van geweld is daarin een rode vlag." Het kan dan om fysiek, psychologisch, seksueel en economisch geweld gaan. 

Het gaat van beledigingen en vernederingen over spullen kapotmaken tot iemands geld/rekening helemaal controleren. 

"Het geweld wordt diverser, intenser en onvoorspelbaarder", klinkt het. 

We tonen een fragment uit hetzelfde geanonimiseerd gesprek met hulplijn 1712, waarin ook het geweldsaspect duidelijk naar voren komt: 

Zeker als er sprake is van een poging tot (figuurlijke) verstikking - iemand op een heel dwingende manier controleren - moeten alle alarmbellen afgaan. Al klinkt ook nu weer een nuance: "Het is niet omdat dat in een dossier voorkomt, dat de situatie dan ook dodelijk afloopt. Maar het is wel een extreme vorm van controle die een dader op iemand probeert te hebben en waar maatregelen zich opdringen", zegt Groenen.

Bij de verdachte moet er dus altijd gekeken worden naar zijn verleden en vorige relaties. Maar een kenmerk dat vaak terugkomt, is controledrang. Dat uit zich in verschillende vormen. "De verdachte probeert controle te verwerven over het slachtoffer, en is bijvoorbeeld extreem jaloers."

Die controledrang uit zich bijvoorbeeld ook in het ondermijnen, afbreken en negeren van een slachtoffer. Daarna wordt de vrijheid van het slachtoffer beperkt. "Dat is dan onder het mom van: 'Ik wil niet dat je met vriendinnen afspreekt, ik wil bij u zijn'. Een slachtoffer wordt meer en meer geïsoleerd. Het is belangrijk om dat patroon goed in kaart te brengen", benadrukt Groenen. 

Ze geeft een concreet voorbeeld. "Bij mij gaat er een rood lampje branden als er maar 1 gemeenschappelijk mailadres is. Dat wil uiteraard niet zeggen dat iedereen met een gemeenschappelijk mailadres een problematische relatie heeft, maar het is wel een typische modus operandi. Als dat dan in combinatie is met jaloers gedrag, met het controleren van de financiën,... is dat weer een patroon."

Wat ook vaak terugkomt, is een of andere vorm van verslaving of een combinatie van verschillende verslavingen. Denk maar aan drugs of alcohol in combinatie met een internetverslaving. En ook een gerechtelijke beslissing, zoals een contactverbod, kan een trigger zijn voor nieuw geweld. 

"Voor sommigen werkt dat goed, die willen dan bijvoorbeeld vooral niet in de gevangenis belanden. Voor anderen werkt dat minder goed. Als verdachten zo'n contactverbod overtreden, is dat een ernstige risicofactor. Dat blijkt al jaren zo", zegt Groenen.

Ook van het slachtoffer moeten alle kenmerken in kaart worden gebracht. Een grote risicofactor is de angst van het slachtoffer. Want, uit onderzoek blijkt dat slachtoffers heel goed kunnen inschatten of een partner hen iets zou aandoen. "Meestal wordt gedacht dat een slachtoffer dat niet realistisch kan, maar dat blijkt dus een fout idee. Slachtoffers kunnen dat net ontzettend goed inschatten."

Groenen benadrukt dan ook: "Vraag letterlijk of het slachtoffer denkt dat de verdachte haar iets zal aandoen."

We tonen een fragment uit hetzelfde geanonimiseerd gesprek met hulplijn 1712, waaruit blijkt hoe moeilijk het is om los te geraken uit zo'n gewelddadig patroon: 

"Hoe dan ook kunnen we nooit voorspellen of iets echt zal leiden tot dodelijk geweld. Maar we weten intussen wel al een pak meer over die patronen", zegt Groenen nog. "En het belangrijkste is om het als een film te bekijken en niet als losse momentopnames te zien. Want dan mis je veel. Je moet het hele verhaal in zijn geheel proberen te bekijken. En tegelijk is net dat ook heel moeilijk."