"Laat ons ernstig debat voeren": wat zijn de Europese milieuregels die Vlaamse politici willen versoepelen?

"We hebben allerlei mooie ambities rond waterkwaliteit, nitraat ... die simpelweg betekenen dat je niet meer kunt ondernemen. (...) Al die mooie regeltjes waarmee wij onze landbouw of de industrie de meest ethische van de wereld willen maken - daar moeten we echt eens mee stoppen."

Dat zei premier Bart De Wever (N-VA) het voorbije weekend in De Standaard. Al moet Europa zijn klimaatambities nu ook niet loslaten, voegt hij eraan toe. De regels om het doel te bereiken moeten alleen "pragmatischer" toegepast worden.

Ook bij regeringspartner CD&V leeft dat gevoel: de Europese milieuregelgeving is te streng. "30 jaar na datum is het inderdaad tijd om die richtlijnen onder de loep te nemen en de absurditeiten die ze veroorzaken, te vermijden", klinkt het op het kabinet van Vlaams minister van Omgeving en Landbouw Jo Brouns (CD&V).

Maar "dat kan zonder aan de ambities te raken", vindt men ook daar.

Eind vorige maand pleitte Brouns' partijvoorzitter Sammy Mahdi in De Afspraak op Vrijdag er ook al voor om de Europese milieuregelgeving te herzien, toen in een debat over de Mercosur-handelsdeal. 

Vanuit 2 van de 3 Vlaamse regeringspartijen klinkt dus de vraag om enkele fundamentele Europese milieuregels te herzien, en zo de industrie en landbouw meer ademruimte te geven. Maar wat zijn die richtlijnen nu precies?

Telkens weer keren dezelfde 3 terug: de Kaderrichtlijn Water (uit 2000), de Nitraatrichtlijn (1991) en de Habitatrichtlijn (1992). Zulke richtlijnen zijn Europese doelstellingen die lidstaten, zoals België, zelf moeten omzetten in wetten.

Eerst de Kaderrichtlijn Water. Die bepaalt dat alle Europese rivieren, meren, grondwatervoorraden, kustgebieden ... tegen 2027 gezond moeten zijn. De Nitraatrichtlijn komt daaruit voort. Die bepaalt onder andere hoeveel meststoffen boeren maximaal mogen gebruiken. Nitraten uit meststoffen zijn immers de grootste bron van vervuiling voor het Europese grondwater.

En de Habitatrichtlijn bepaalt dan weer dat waardevolle Europese natuur, de zogenoemde Natura 2000-gebieden, beschermd moet worden. Lidstaten moeten er alles aan doen om te vermijden dat de toestand van die gebieden achteruitgaat.

De Nitraatrichtlijn dwong Vlaanderen zo om na te denken over de manier waarop we omgaan met onze mest. Dat loopt niet bepaald van een leien dakje. We zitten intussen al aan het 7e Mestactieplan.

En aangezien onze kwetsbare natuur sterk lijdt onder stikstofneerslag uit de landbouw en de industrie, moest de vorige Vlaamse regering op zoek naar een stikstofdecreet. Dat bepaalt hoe de stikstofuitstoot teruggedrongen zal worden. Anders dreigde geen enkel nieuw bedrijf of bouwproject dat de stikstofuitstoot verder zou doen stijgen, nog een vergunning te krijgen. In Vlaanderen is het uiteindelijk niet zover gekomen, maar in Nederland wel.

Die richtlijnen zadelen de lidstaten dus wel degelijk op met een aantal verplichtingen. 

"Maar men vergeet dat die richtlijnen niet zomaar uit de lucht zijn komen vallen", zegt Hans Bruyninckx. Als hoofd van het Europees Milieuagentschap stond hij 10 jaar lang aan de top van het Europees milieubeleid. Vandaag leidt hij de klankbordgroep die het Vlaamse waterbeleid mee helpt uitvoeren, en dus ook de Kaderrichtlijn Water mee vormgeeft.

"Ze zijn er gekomen omdat de toestand van het milieu in Europa op sommige vlakken helemaal niet goed was. De waterkwaliteit, de luchtkwaliteit en de bodemkwaliteit lieten allemaal te wensen over."

"In 1992 al merkte men dat er iets gedaan moest worden", vult Jeroen Vanden Borre van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) aan. Hij leverde eind vorige week nog een rapport op over de toestand van de Vlaamse natuur. "Toen al ging de biodiversiteit achteruit door menselijke activiteiten. De Habitatrichtlijn moest die natuur herstellen en duurzaam behouden."

Vandaag, 34 jaar later, blijft er veel werk aan de winkel. Van de 46 verschillende soorten natuurtypes in Vlaanderen doen er slechts 2 het goed.

Het probleem van de zure regen is intussen opgelost, maar er zijn nieuwe problemen in de plaats gekomen. De Vlaamse natuur is nog meer versnipperd tot kleine stukjes, verdroogt doordat we water te snel afvoeren, en krijgt te veel stikstof over zich heen. En dan is er nog de klimaatverandering met haar onvoorspelbare weerextremen.

"Binnen die Europees beschermde gebieden zijn de evoluties iets positiever", zegt Vanden Borre. "Of het gaat er iets minder hard achteruit dan erbuiten."

Ook de Vlaamse waterkwaliteit is nog lang niet wat ze zou moeten zijn. Iedereen kan zien dat er de voorbije decennia veel vooruitgang is geboekt; diersoorten zoals de otter zijn teruggekeerd. Maar toch is maar 1 van de 195 Vlaamse waterlichamen (een hoeveelheid water, red.) vandaag in goede staat. Dat wil zeggen dat de chemische vervuiling er voldoende teruggedrongen is en dat planten en dieren er kunnen overleven.

Vervuiling door meststoffen en langlevende chemicaliën, zoals PFAS en sommige pesticiden, maken het in Vlaanderen erg moeilijk om dat doel te halen. Maar als het een troost mag zijn: dat geldt voor de meeste Europese lidstaten.

De doelen zijn dus nog lang niet in zicht. Toch willen zowel N-VA als CD&V sleutelen aan de manier waarop die gehaald worden. Minister Brouns nam zich de voorbije zomer bijvoorbeeld al voor om uitzonderingen aan te vragen bij de Europese Commissie. Zo zou Vlaanderen meer tijd moeten krijgen om de waterdoelstellingen te halen.

"Ik vermoed dat vooral het verslechteringsverbod in de Habitatrichtlijn aangevoeld wordt als een bovenmatige last. Natuurgebieden mogen er niet verder op achteruitgaan", zegt Vanden Borre. "De Kaderrichtlijn Water heeft iets vergelijkbaars: de waterkwaliteit mag niet verslechteren. Dat heeft een directe impact op wat je nog kan vergunnen in de omgeving van Natura 2000-gebieden en langs watergebieden."

Daar is de dreiging van een vergunningsverbod dus weer.

Over hoe wenselijk het is dat de richtlijnen versoepeld worden, spreekt Vanden Borre zich niet uit. Dat is de functie van het INBO ook niet. Het levert advies aan de politici, en het zijn uiteindelijk zij die de beslissingen nemen.

Op zich is er wel ruimte voor versoepelingen. "Misschien moeten de richtlijnen niet eens gewijzigd worden", merkt hij op. "We raden in ons recente rapport aan om grote, robuuste natuurkernen te creëren door versnipperde natuur met elkaar te verbinden."

"Als dat lukt, creëert dat misschien ruimte om iets soepeler om te springen met de regels in de gebiedjes die nu her en der verspreid liggen. Die worden nu door Europa nog allemaal meegeteld, terwijl het eigenlijk niet mogelijk is om die in stand te houden met de huidige milieudruk in Vlaanderen. Het zou dan minder problematisch zijn als er daar nog te veel stikstof op neerkomt."

De minister stelde dat plan trouwens al eens voor bij de Commissie, maar ving toen bot.

Toch is dat wel degelijk de moeilijkheid in Vlaanderen: natuur, landbouw en industrie zijn overal nauw met elkaar verweven. "In vrijwel alle Natura 2000-gebieden wordt er bijvoorbeeld nog aan reguliere landbouw gedaan, met de bemesting en de pesticiden die daarbij komen kijken", zegt Vanden Borre.

"Denk aan de Kalmthoutse Heide. Midden in dat beschermde gebied, tussen het kerngebied en de Steertse Heide, ligt er nog een maïsakker. Zo absurd is het soms." 

Hans Bruyninckx vraagt zich dan weer af of we geen 2 vragen met elkaar verwarren. "De energie-intensieve industrie staat onder druk. Is dit dan het moment om de milieunormen overboord te gooien? Of moeten we ervoor zorgen dat die sectoren op een andere manier competitief kunnen blijven? Het tweede, denk ik."

"Volgens milieu-economen krijgt de maatschappij elke euro die geïnvesteerd wordt in natuur, terug met een factor 8", stipt Bruyninckx aan. "Als je water en lucht niet zuiver zijn, de bodem verschraalt en de biodiversiteit verdwijnt, dan kost dat de economie ook geld."

"Denk maar aan de diensten die bestuivers leveren in de voedselsector, de kosten voor waterzuivering, de gezondheidskosten door luchtverontreiniging ... Het aantal vroegtijdige overlijdens door luchtvervuiling in heel Europa lag nog niet zo lang geleden op 450.000 per jaar. Dat is nu gehalveerd."

"Als ik dan politici hoor zeggen dat onze economie geen zuurstof meer krijgt omdat er 2 paren van de wilde hamster beschermd moeten worden ... Laat ons een ernstig debat voeren over competitiviteit en concurrentiekracht. Dat is ook extreem belangrijk. Iedereen wil graag een job, een toekomst voor zijn kinderen en een Europa dat niet wegdeemstert."

"Dat milieuregelgeving schrappen, je concurrentiepositie gaat verbeteren, is klinkklare onzin."