Ingestort, maar nu hopelijk gered: 5 eeuwen oud paviljoen in Bergen wint Erfgoedchallenge  

Uitzonderlijke Belgische erfgoedschatten redden, die dringend restauratie en publieke aandacht nodig hebben: dat is het doel van de Erfgoedchallenge . Voor de 5e editie waren er 8 genomineerden uit alle hoeken van het land, ook uit Antwerpen of Ieper bijvoorbeeld. Bijna 29.000 fans hebben meegestemd. 

De winnaars komen uit Wallonië dit jaar. De hoofdprijs is voor een voormalig renaissancepaviljoentje uit Bergen. Dat kreeg de grootste publieke steun. Er werd 10.128 keer voor gestemd. 

De publieksprijs van de Erfgoedchallenge is voor de muurtekeningen of sgraffiti van het Maison Dorée in Charleroi, die 8.335 stemmen kregen.

Het winnende paviljoen in Bergen dateert uit 1531 en is dus  bijna 5 eeuwen oud. "Het is het enige gekende voorbeeld van burgerlijke architectuur in Bergen uit de vroege 16e eeuw", zegt Christian Leriche van de dienst stedebouw. Maar ga niet op zoek in Bergen, want het paviljoen zul je er niet meer aantreffen. 

Het gebouwtje is in 1955 ingestort na een aardverschuiving. De brokstukken worden sindsdien bewaard in een ruimte die zelf vervallen is. En dat is dubbel problematisch: de fragmenten zijn kwetsbaar en de opslagruimte deugt niet.

Oude zwart-witfoto’s geven een beeld van hoe het paviljoen er ooit uitzag: een elegante, opengewerkte constructie in kalksteen. Het plafond was van gesculpteerd eikenhout. Het paviljoen was ook rijkelijk versierd met bas-reliëfs en de keizerlijke wapenschilden van Karel V.  Geen twijfel mogelijk: de opdrachtgevers waren van goeden huize.

Het paviljoen heeft vreemd genoeg al op verschillende plaatsen gestaan in Bergen. "Oorspronkelijk achter een patriciërswoning nabij de Grote Markt, wellicht als een portiek", zegt Noreen Legros van de dienst stedebouw. Het werd daar in de 19e eeuw afgebroken en verkocht. De nieuwe eigenaar maakte er een lustprieeltje in zijn tuin van, met glas-in-loodramen. Tot het in 1955, bij de bouw van een winkelgalerij, instortte. 

Gelukkig werd het puin niet zomaar afgevoerd, meer nog, de brokstukken zijn eigenlijk beschermd erfgoed. Het houten plafond is veilig ondergebracht in een stadsmuseum; de stenen fragmenten liggen elders.

Eerste opdracht: alle onderdelen van steen en hout nauwkeurig inventariseren en naar een veilige opslagplaats verhuizen. Pas daarna kan het paviljoen weer herrijzen in de publieke ruimte of een museum, dat is nog niet uitgemaakt. "Hoe mooi zou het zijn als we het in 2031 kunnen bewonderen, want dan is het 500 jaar oud," hoopt Noreen Legros.

Hoewel het bijzondere gebouwtje dus al decennia onzichtbaar is, leeft het wel voort in de harten van de inwoners van Bergen. Dat blijkt uit het grote aantal stemmen bij deze Erfgoedchallenge. Noreen Legros voelde een zekere vibe in de stad: "Mensen vroegen op straat aan elkaar: heb je al gestemd voor het paviljoen?" 

Bergen krijgt nu voor 25.000 euro professionele steun voor de inventarisatie en restauratie. Een duwtje in de rug, maar geenszins voldoende om zo'n erfgoedschat weer te laten blinken. "We gaan op zoek naar mecenassen," zegt Christian Leriche van de dienst stedebouw. 

De publieksprijs van de Erfgoedchallenge gaat naar het Maison Dorée in Charleroi. Het  ‘gouden huis’ uit 1899 was het eerste art nouveau-gebouw in de stad. Het werd gebouwd door architect Alfred Frère, die er woonde en werkte, en versierd met sgraffiti door Gabriel Van Dievoet. 

Sgraffito, meervoud sgraffiti, het woord doet denken aan de hedendaagse graffiti, maar wat is dat precies? Het is een oude techniek waarbij verschillende lagen gekleurde kalk op de muur worden aangebracht. In de bovenste, lichtere laag worden patronen weggekrast terwijl de pleister nog nat is, waardoor de donkere onderliggende laag verschijnt. De motieven worden vervolgens gekleurd. Die van het Maison Dorée zijn een ode aan de natuur, typisch voor de 'art nouveau floral'. Sommige bevatten sporen van bladgoud, vandaar de naam 'Maison Dorée'.

Het grote sgraffito op de voorgevel is nog redelijk goed bewaard en wordt gerekend tot de '100 wonderen van Wallonië'. Veel andere tekeningen zijn ernstig aangetast. Ze zijn verkleurd, vuil, gebarsten. Soms is er pleister verdwenen of zijn zones overschilderd. Tijd voor restauratie, dus.

Andere genomineerden voor deze Erfgoedchallenge waren het Chinees paviljoen in Laken, het waterbassin van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen, albasten beelden in het kasteel van Gaasbeek, een ijskelder in Ieper, schelpenschilderijen in het Natuurhistorisch Museum in Brussel en een bijzondere jurkencollectie in het Modemuseum in Hasselt. 

Het was de 5e editie van de wedstrijd. Vorige winnaars van de Erfgoedchallenge waren de grafkapel van Pieter Paul Rubens in de Sint-Jacobskerk in Antwerpen (2021), het beeld van Onze-Lieve-Vrouw van de Zieken van de kathedraal in Doornik (2022), het schilderij de Prediking van Johannes de Doper in de Heilig Hartkerk van Aalst (2023) en de tegeltableaus van het Picardisch Huis in Moeskroen (2024).

Hoe is het intussen gesteld met die erfgoedschatten? Rubens' grafkapel is bijna gerestaureerd. Binnenkort wordt het schilderij 'Madonna omringd door heiligen' teruggebracht naar Antwerpen. Dat is de voorbije jaren nauwgezet gerestaureerd in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) in Brussel. Ook de beelden in de kapel zijn opgeknapt. 

Ook voor de andere winnaars is het restauratietraject ingezet. De nodige middelen worden ook bij het publiek verzameld, door crowdfundingacties. In Antwerpen waren er bijvoorbeeld yogalessen in de kerk, in Doornik werden bloemen verkocht, in Aalst kun je een ster in het plafond van de kerk adopteren.

Hilde De Clercq, directeur van het KIK, is blij verrast met de resultaten toe nu toe: "We hadden niet verwacht dat dit zo'n succes zou zijn. Het heeft zeker ook impact op het sensibiliseren van de gemeenschap, dat er iets moet gebeuren met ons erfgoed." 

De Erfgoedchallenge is een initiatief van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium en de Nationale Loterij, in de aanloop naar de 200e verjaardag van België in 2030. Vanaf volgend jaar verandert het concept enigszins.

In samenwerking met Museumpas wordt het dan een Erfgoedtombola. Per regio (Vlaams Gewest, Brussels Gewest, Waals Gewest) kunnen musea kandidaturen indienen. Je kan dan je stem uitbrengen op een erfgoed naar keuze, én je maakt kans op een prijs. Voor de 3 winnaars, 1 per gewest, is ook een veel groter bedrag voorzien, telkens tot 150.000 euro.