120.000 veteranen in Oekraïne leven met amputaties: "Als het vandaag vrede wordt, moeten we nog 10 jaar prothesen maken"

Word je in Oekraïne opgeroepen voor het front, dan weet je dat je er wellicht niet meer weg raakt. Er is immers geen demobilisatiewet. Iedereen moet blijven tot de oorlog voorbij is.

Alleen wie zo zwaargewond is dat hij of zij niet meer kán vechten, mag naar huis. Dat zijn vaak veteranen die armen, benen, voeten of handen verloren zijn.

"Op mijn sociale media werd ik overspoeld met heldhaftige verhalen van de Oekraïense media en overheid over mannen met prothesen die vol energie het leven tegemoetgaan", vertelt Trio. "Dat triggerde me. Dat is niet de normale gang van zaken, dat weet ik goed genoeg."

Daarom maakte Trio voor VRT Canvas de documentaire 'Oekraïne na het front' , die je nu op VRT MAX kan bekijken.

"We tellen meer dan 120.000 soldaten met amputaties", schetst de Oekraïner Vjatsjeslav Zaporozjets in de docu. Voor de oorlog verdiende hij zijn geld in de bouwsector, maar vandaag is hij de directeur van de revalidatiecentra Tytanovi.

"Zo'n enorm aantal kennen we alleen van de Eerste Wereldoorlog. Het betekent dat als er vrede komt, we nog 10 jaar lang prothesen zullen moeten maken", zo rekent hij.

Dat er zoveel Oekraïense soldaten prothesen nodig hebben, komt door de manier van oorlogvoeren. Die is de voorbije jaren veranderd, weet Trio: minder artillerie, veel meer FPV-drones.

"Die massale drone-aanwezigheid maakt het bovendien veel moeilijker om militairen te evacueren. Soms moeten ze 3 tot 4 dagen wachten tot het veilig is, waardoor hun wonden langer afgebonden blijven. Dat leidt tot meer amputaties."

Wanneer zo'n veteraan thuiskomt, zijn de eerste maanden cruciaal. "Als een soldaat in goede conditie opeens in een rolstoel belandt, dan kunnen binnen het jaar onomkeerbare psychologische problemen opduiken", vertelt Zaporozjets in een van zijn revalidatiecentra, waar onder meer gewerkt wordt met complexe bionische armen en benen.

"Depressie, posttraumatische stress... Het is allemaal zeer gevaarlijk. Uit Amerikaanse statistieken van soldaten die met een amputatie terugkeerden uit de Vietnamoorlog, blijkt dat 50 procent van hen zelfmoord pleegde. Net daarom hebben we apparaten ontwikkeld die hen binnen de maand opnieuw rechtop doen staan."

Opnieuw leren lopen, is één ding. Maar een nieuwe plek vinden voor jezelf in een burgermaatschappij waar niemand zich iets kan voorstellen bij wat je hebt meegemaakt, dat is iets heel anders.

"Vaak slagen veteranen daar niet in", vertelt psychologe Margarita Polisjtsjoek in een Oekraïens afkickcentrum voor verslaafden in een buitenwijk van Kiev.

Zij ziet de gevolgen daarvan in haar gesprekscirkels. "Gewoonlijk hebben we in elke groep 3 à 4 militairen met gevechtservaring. Ze gebruiken methadon, opioïden, stimulerende middelen, marihuana, alcohol... Alles eigenlijk."

"Zo'n man voelt zich onbegrepen. Hij komt terug thuis en ziet dat zijn gezin zonder hem functioneert. Zijn vrouw heeft zich aangepast en doet nu alles zelf. En hij heeft het gevoel dat er geen plaats meer is voor hem. Hij voelt zich geen man meer, en dat kan leiden tot agressie."

"Ontspannen doet zo'n veteraan door de mensen opnieuw op te zoeken waar hij schouder aan schouder mee gevochten heeft. En dan te drinken, drinken, drinken."

"Noch mijn man, noch de vader van mijn kind leeft nog in dit huis", getuigt Natalia over haar partner, een veteraan met alcoholproblemen.

"Ik zie alleen nog een tierend, grof beest. De psycholoog negeert hij, hij zegt dat zijn mentale toestand oké is. Maar het is verre van oké. Zelfs in zijn slaap vecht hij. Dan schreeuwt hij."

"Bijna elke vrouw heeft zulke problemen", vervolgt ze. "Sommigen spreken erover, anderen zwijgen, en nog anderen verlaten het land. En ondertussen dolen de veteranen door de straten. Ik heb er medelijden mee."

Sommigen raken verslaafd aan de pijnstillers die hen moeten afhelpen van de voortdurende fantoompijn, de pijn die ze voelen in ledematen die er niet meer zijn. Lyrica of Pregabaline is een veelgebruikt medicijn dat vaak wordt voorgeschreven, maar ook heel verslavend werkt.

Anderen beginnen al aan het front te gebruiken om de omstandigheden aan te kunnen, zo getuigt een veteraan in het afkickcentrum. Hij gebruikte het zelfs tijdens de gevechten. "Er zijn veel drugs in het leger. Heel veel. Maar ik veroordeel niemand. Het is hard daarbuiten. Ook de maatschappij hoort niet te oordelen over die gasten."

"Ik had een kind, een vrouw... Maar nu ben ik alles kwijt. Plots sta ik er helemaal alleen voor."

Het helpt niet dat er in de Oekraïense samenleving nog een stigma rust op veteranen met prothesen of trauma's. "Ze zijn met heel veel, maar het is nu ook niet zo dat je er voortdurend mee geconfronteerd wordt in het straatbeeld", zegt Trio.

"Sommige burgers hebben ook schrik. Ze denken dat veteranen getraumatiseerde beesten zijn die plots een granaat zullen trekken en mensen zullen opblazen. Dat hoorde ik trouwens ook bij de mannen: dat er vroeger soms raar naar hen gekeken werd. Dat verandert nu wel bij een deel van de bevolking. En de minister van Veteranenzaken, Natalia Kalmykova, vertelde me dat ze zich bewust is van de uitdaging."

"Je kan het probleem gewoon niet negeren. Ik merkte dat de mensen bij wie het wel goed loopt, goed omringd zijn. Ze hebben geleerd om zichzelf opnieuw graag te zien, hebben opnieuw energie gevonden om te leven. Het zijn zij die bijvoorbeeld geen werk vinden waar het slechter mee gaat."

Dat beaamt Oleksandr, een veteraan die 10 jaar geleden aan het front overreden werd door een tank, zijn arm verloor en nu door het leven gaat met een prothese.

"Mijn advies aan veteranen: blijf niet alleen. Zoek nieuwe hobby's, bouw een nieuwe carrière uit, verken nieuwe paden, vind jezelf opnieuw uit. Als je in je schulp kruipt, rest alleen nog de strijd tegen jezelf."

Van het sociale stigma heeft Oleksandr vandaag alleszins minder last. "Vroeger staarden kinderen. Vandaag zeggen ze: 'cool, een veteraan. Hij is een supermens.'"