"Ik kijk ernaar met groot optimisme, maar ook met een zekere voorzichtigheid." Dat zegt Jan Mees van het Vlaams Instituut voor de Zee over het internationale Oceaanverdrag, dat vandaag officieel in werking treedt. Het betekent onder meer dat er een duidelijk kader komt om grote zeereservaten te gaan afbakenen. Van de Sargassozee tot de Emperor Seamounts: waar zou de oceaan bijzondere bescherming kunnen krijgen en waarom?
Van de Sargassozee tot de Emperorketen: waar kunnen er zeereservaten komen, nu het Oceaanverdrag in werking treedt?
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
In het kort:
Het Oceaanverdrag treedt officieel in werking, binnen het jaar komt er een eerste COP.
Er is nu een internationaal mechanisme om zeereservaten vast te leggen.
De wetenschappelijke samenwerking wordt bevorderd, en er komt een permanent Secretariaat, waarvoor België kandidaat is.
Tegen 2030 zou 30 procent van de oceaan beschermd moeten zijn. Zo'n vaart zal het wellicht niet lopen, maar reservaten zullen er zeker komen, mogelijk al volgend jaar of in 2028.
VLIZ-directeur Jan Mees noemt het een spectaculaire stap in de goede richting, maar wijst ook op mogelijke moeilijkheden.
Eerst even terugspoelen naar september vorig jaar: Marokko ratificeert als 60e land het Oceaanverdrag, waardoor het na 120 dagen automatisch in werking zal treden. Die dag is vandaag aangebroken. Maar wat betekent dat concreet, en wat is het belang ervan?
Het Oceaanverdrag?
Het verdrag gaat over de volle zee, de internationale wateren. Officieel gaat het om het BBNJ Agreement (Agreement on Marine Biological Biodiversity of Areas Beyond National Jurisdiction). Het wordt ook wel het High Seas Treaty genoemd.
In volle zee gelden op dit moment nog weinig tot geen regels. Sommigen noemen het zelfs 'het Wilde Westen'. "Het is een gebied dat van iedereen is en tegelijk van niemand", vertelt Sarah Vanden Eede, oceaanexpert bij het Wereldnatuurfonds (WWF) aan VRT NWS.
De bedoeling is om tegen 2030 30 procent van de oceaan te beschermen. Vooral in volle zee is nog veel werk: daar is momenteel amper 1 procent van beschermd. Nochtans is ze goed voor ongeveer twee derde van de totale oceaanoppervlakte, en 95 procent van het oceaanvolume.
Wat gaat er nu concreet gebeuren?
"Een nieuw tijdperk voor het beheer van de oceaan", noemt het Wereldnatuurfonds (WWF) het. "Het is tijd dat alle landen gaan samenwerken om onze oceaan beter te beschermen voor toekomstige generaties", vertelt Sarah Vanden Eede aan VRT NWS. "Dit is een superbelangrijk verdrag dat in moeilijke tijden werd beklonken, op een relatief korte tijd."
Concreet zal er binnen het jaar een COP (VN-conferentie) voor de oceaan plaatsvinden, zoals we die nu al hebben voor het klimaat en de biodiversiteit. Daar kan dan het proces starten om zeereservaten in te stellen. Het verdrag moet ook de wetenschappelijke samenwerking bevorderen.
Er komen oceaan-COP's, om te beslissen over praktische zaken, zoals waar het secretariaat zal komen
Ruth-Marie Henckes, Greenpeace België
Ruth-Marie Henckes van Greenpeace: "Het zal op de COPs ook gaan over allerlei technische kwesties, zoals de financiële bijdragen van de landen, het wetenschappelijk onderzoek (welk land levert wetenschappers en hoeveel), wie beslist waar zeereservaten komen (en hoe loopt dat proces), waar komt het permanente internationale secretariaat enz."
"Staten die meedoen, zijn vanaf vandaag verplicht om de doelen van het verdrag te promoten bij andere instellingen", onderstreept Henckes. Denk daarbij aan de Internationale Zeebodemautoriteit (ISA) die een sleutelrol speelt in de beslissing over diepzeemijnbouw in internationale wateren.
Die zeereservaten, waar komen die (en wanneer?)
"We hopen dat de eerste zeereservaten er komen in 2027", vertelt Henckes. Het onderhandelingsproces kan nu officieel beginnen. Het zal ervan afhangen hoe moeilijk of hoe vlot dat verloopt. Landen of sectoren met economische belangen zouden het proces kunnen vertragen.
Greenpeace heeft zelf al 5 mogelijke plaatsen opgelijst, die het zelf omdoopt tot "prioritaire reservaten". Het is absoluut niet zeker dat dit de eerste 5 reservaten zullen worden, maar het zijn in ieder geval goed gekozen plekken wegens de rijke biodiversiteit, bevestigt Jan Mees, directeur van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) aan de telefoon.
Mees zegt dat ook pragmatische factoren een rol zullen spelen over waar er een reservaat komt. Hoe druk is een gebied bevaren, hoe weinig (of veel) menselijke impact is er nu al? Of kan je bepaalde gebieden die nu al beschermd zijn, aaneensluiten tot een (veel) groter gebied? Hoe kijken de landen ernaar die dicht bij het gebied liggen?
"Wanneer we die reservaten zullen hebben? Dat kan nog even duren, maar het zal gebeuren. Als je 30 procent van de oceaan wil beschermen, moet je ergens beginnen", zegt Mees. Hij denkt dat 2028 zeker een realistische datum is voor de eerste reservaten.
Wie doet mee?
Al 145 landen hebben het verdrag ondertekend. 81 van hen hebben het intussen ook geratificeerd , waaronder België. Ook grote spelers als Noorwegen - dat onlangs onderzoek naar diepzeemijnbouw uitstelde - Japan en China hebben het intussen geratificeerd, net als Brazilië, Frankrijk en Spanje.
Duitsland, een andere grote speler in Europa, gaat dat binnenkort doen. Het land sponsort nu al voorafgaand wetenschappelijk onderzoek.
Wie is er niet bij? Rusland behoort tot de zowat 50 landen die nog niet tekenden. De VS tekende wel, maar ratificeerde het nog niet. Van de Amerikanen wordt in de huidige context ook niks verwacht. Trump liet zich eerder al ontvallen dat internationale diepzeemijnbouw liever vroeg dan laat toegelaten moet worden.
Welke rol speelt België?
België promoot zich internationaal als een van de blue leaders, de voorlopers in het hele verhaal. Ons land zou in dat verband ook graag het nieuwe secretariaat naar Brussel halen, maar heeft stevige concurrentie van Chili.
De houding tegenover diepzeemijnbouw kan volgens ngo's België het secretariaat kosten: ons land spreekt zich niet duidelijk genoeg uit tegen diepzeemijnbouw. Vandaag vragen ngo's zoals het WWF dat België zich "duidelijk en ondubbelzinnig zou uitspreken" als het nog een kans wil maken.
Hoe het ook zij, België speelt al langer een vooraanstaande rol. Het blijft een voortrekker en heeft heel wat wetenschappelijke kennis in huis, onder meer bij het VLIZ. Dat kan kansen bieden voor ons land. Jan Mees wijst op de vele databanken van mariene soorten die het VLIZ biedt. Die kunnen helpen bij een internationale inventarisatie van de soorten.
Waarom de oceaan beter beschermen?
De volle zee is bijzonder rijk aan zeeleven, en heel belangrijk voor onze planeet. Toch staat ze steeds meer onder druk door overbevissing, vervuiling en de opwarming van de planeet. Ze verzuurt door de koolstofopname en de opwarming veroorzaakt mariene hittegolven die het onderwaterleven verstoren. De dreiging van grootschalige commerciële diepzeemijnbouw is daar de voorbije jaren bijgekomen.
De oceaan neemt naar schatting 90 procent op van de extra warmte gegenereerd door de klimaatopwarming, en regelt dus mee het klimaat op aarde. De oceaan neemt ook een kwart op van de uitstoot van het broeikasgas CO2. Door natuurlijke systemen wordt CO2 er veilig opgeslagen, onder meer via de biologische koolstofpomp waarbij fytoplankton CO2 opslaat via fotosynthese en naar de bodem zinkt.
De oceaan geeft ons ook zuurstof (letterlijk), omdat de minuscule algen en zeewier aan fotosynthese doen.
Wat mogen we verwachten?
"Ik kijk met groot optimisme, maar ook met voorzichtigheid naar het Oceaanverdrag", vertelt Jan Mees. "Als je uiteindelijk 30 procent kan beschermen, blijft er ook 70 procent onbeschermd. Die gebieden blijven kwetsbaar voor visserij of diepzeemijnbouw."
"Bovendien is de vraag wie alles gaat controleren en afdwingen. Maar sowieso is dit een spectaculaire stap in de goede richting. We moeten ervoor zorgen dat de diensten die de oceaan ons levert, blijven functioneren en zelfs versterkt worden."
