"Dit gaat niet over afschrikking": wat Europa wil bereiken met troepen in Groenland

'Operation Arctic Endurance': zo heet de militaire oefening die Denemarken heeft gelanceerd als reactie op druk vanuit de Verenigde Staten. Washington verwijt Kopenhagen dat het te weinig doet om Groenland te beschermen, en de Amerikaanse president Donald Trump heeft de voorbije weken meermaals gesuggereerd het eiland onder Amerikaans gezag te willen plaatsen.

Denemarken schakelt daarom een versnelling hoger. Nog voor gisteren het overleg tussen de Verenigde Staten, Denemarken en Groenland van start ging, kondigde het Deense ministerie van Defensie aan zijn militaire aanwezigheid op Groenland met onmiddellijke ingang te zullen versterken.

De operatie start als verkenningsoefening, maar moet uitgroeien tot de bewaking van cruciale infrastructuur, steun aan de Groenlandse autoriteiten, maritieme opdrachten en de inzet van gevechtsvliegtuigen. Doel is een permanente Deense aanwezigheid, ondersteund door bondgenoten. Zweden, Noorwegen, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Nederland hebben al toegezegd. 

Dat verschillende Europese landen nu militairen naar Groenland sturen, is in de eerste plaats een politiek signaal richting de Verenigde Staten, zegt Michelle Haas.

"Het is symbolisch, maar dat maakt het niet betekenisloos, integendeel." De snelheid waarmee de voorbereidingen voor de oefening werden opgezet, is op zich al uitzonderlijk. Normaal vergen militaire oefeningen maanden van juridische en logistieke voorbereiding. Nu gebeurt alles op zeer korte termijn, en dat bovendien in een context waarin de druk komt van een andere NAVO-bondgenoot. "Ze proberen hiermee diplomatieke gesprekken te beïnvloeden. De expliciete inzet van militaire middelen als antwoord op Amerikaanse druk, dat is toch een unicum."

Uniek, maar niet per se gedurfd, laat staan agressief. "Militairen van Europese bondgenoten gaan daar niet heen met een mandaat om terug te vuren als Amerika zou schieten. Het gaat niet om afschrikkingstroepen, zoals die in de Baltische staten. De boodschap is niet dat Europa een militaire confrontatie verwacht, wel dat ze Denemarken volop steunen in zijn positie."

"Er is geen situatie waarin we Amerikaanse en Europese troepen tegen elkaar zullen zien vechten", meent Haas. "Dan is de wereld echt…" De Amerikaanse retoriek is volgens haar hard, maar voorlopig blijft het daar wel bij. "Trump blaft – of beter: tweet – erop los, maar er is nog niks gebeurd."

Zelfs als de VS hun aanwezigheid rond Groenland zouden opvoeren, eenzijdig zouden beginnen met grondstoffenontginning of het eiland simpelweg zouden overnemen, verwacht Haas geen militair verzet. "Groenlanders kunnen moeilijk terugvechten, en Europese militairen zouden dus nooit de toestemming krijgen om terug te vechten. Geen enkele Europese staat wil escaleren met de Verenigde Staten."

"Dat zou natuurlijk betekenen dat we de VS volledig kwijt zijn als bondgenoot: geen steun meer voor Oekraïne, en een terugtrekking van Amerikaanse troepen uit Europa", gaat ze verder. "Niemand wil dat risico nemen."

Haas vindt het verstandiger dat Europese staten inzetten op militaire aanwezigheid in plaats van op harde taal. "Terugblaffen – zoals de Deense premier Mette Frederiksen begin dit jaar deed door te zeggen dat er een einde aan de NAVO komt als Trump Groenland inneemt – vind ik niet zo slim, ook al is het begrijpelijk. Dit is effectiever: troepen sturen en eensgezind, kalm en diplomatiek reageren. Het is een lastige evenwichtsoefening."

Hoe Trump op de Europese inzet zal reageren, is nu de vraag. Voorlopig blijft het Witte Huis stil. Haas denkt dat hij de actie zal minimaliseren. "Wellicht komt er een neerbuigende reactie. 'Het gaat niet eens om 100 militairen', hoor ik hem al zeggen."

Ze ziet in Trumps houding een terugkerende onderhandelingstactiek. Door meteen over annexatie te spreken, zet hij opnieuw extreem hoog in. "Hij heeft een deal nodig waarmee hij kan uitpakken. Misschien is een uitkomst waarin Europese landen veel meer zullen investeren in de beveiliging van Groenland - met een grote rol voor de VS, gecombineerd met een grondstoffendeal - voor hem voldoende. Dan kan hij een bombastisch communicatiemoment op poten zetten, met de boodschap: 'Ik heb de Amerikaanse belangen verdedigd'. Met minder zal hij niet tevreden zijn."

Stel dat Trump zijn slag thuishaalt, en de inzet van Europese militairen flink moet worden verhoogd: is dat überhaupt haalbaar? Evident zal het niet worden, zegt Haas. "Europese krijgsmachten moeten decennia van besparingen inhalen en hebben de afgelopen jaren hun militaire aanwezigheid aan de Oostflank al versterkt. Er moet ook ruimte blijven voor the coalition of the willing, wat een grote uitdaging is."

"Komt daar Groenland bij, dan betekent dat onvermijdelijk dat middelen elders moeten worden weggehaald."