Amerikaanse president Trump wil de rente in zijn land sneller doen dalen om de economie aan te zwengelen, maar de Amerikaanse centrale bank (de 'Fed') verkiest de voorzichtige aanpak. Dat is de basis van het verhitte conflict tussen Trump en Fed-topman Jerome Powell. Nochtans bewijst de economische rollercoaster van Turkije dat rentebeleid best wel wat voorzichtigheid en expertise kan gebruiken.
Waarom Trumps eisen van de 'Fed' economisch geen steek houden? Kijk gewoon naar Turkije
Stefan Grommen
Gepubliceerd:
Waar gaat dit over?
Het Amerikaanse ministerie van Justitie heeft een onderzoek geopend tegen Jerome Powell, de topman van de Federal Reserve (de Fed), de Amerikaanse centrale bank. Het onderzoek gaat over "misleidende" verklaringen die Powell zou hebben afgelegd, maar volgens hemzelf is die gerechtelijke aanval maar een voorwendsel.
Powell en Trump botsen namelijk over het rentebeleid van de Fed. Trump is daar niet blij mee, omdat de Fed de rentetarieven in zijn ogen niet snel genoeg verlaagt. De Fed, die vooralsnog onafhankelijk is, wil daar liever wat voorzichtiger mee zijn.
Waarom is dat rentebeleid dan zo belangrijk?
Om daarop te kunnen antwoorden, moeten we even technisch worden. Maar het helpt om de rest van het verhaal te snappen.
Overal ter wereld is het de belangrijkste taak van centrale banken om ervoor te zorgen dat prijzen niet te extreem stijgen (inflatie) of dalen (deflatie). De gevolgen van een hoge inflatie hebben we bij ons net na corona en de Russische inval in Oekraïne gezien: hoge energieprijzen, een dure winkelkar, kortom: je koopkracht wordt aangetast. Als dat te lang duurt, kan dat de economie schaden.
Bij ons mikt de Europese Centrale Bank (ECB) bijvoorbeeld op een 'ideale' inflatie van zo'n 2 procent. Dat betekent: lichte prijsstijgingen, die voorspelbaar zijn en dus de economie stabiel houden. Je hebt met die 2 procent bovendien nog wat speling, want je wilt ook niet dat de inflatie onder 0 gaat. Dan krijg je deflatie, een situatie waarbij prijzen dalen, bedrijven en consumenten hun aankopen uitstellen en de economie schade oploopt.
Een toenemende inflatie kan erop wijzen dat je economie aan het oververhitten is. Dat kan je afremmen door je rente te verhogen
Bruno Merlevede, professor economie aan de UGent
Het instrument bij uitstek dat centrale banken hebben om die inflatie op het juiste pad te houden, is de rente. Verhoog je de rente, dan wordt geld lenen duurder. Bedrijven en consumenten durven dus minder schulden te maken om te investeren, waardoor je de economie wat afremt en de inflatie daalt.
Verlaag je de rente, dan stimuleer je net de economie. Lenen wordt goedkoper, sparen minder aantrekkelijk en investeren interessanter, waardoor bedrijven en consumenten grotere uitgaven durven te doen. De vraag stijgt, waardoor de prijzen mee gaan stijgen en dus de inflatie kan aanwakkeren.
"Het is dus altijd wat een wisselwerking tussen economische groei en prijsstabiliteit", zegt professor economie Bruno Merlevede (UGent). "Een toenemende inflatie kan erop wijzen dat je economie aan het oververhitten is (dat de vraag de productiecapaciteit overstijgt, red.). Die opwaartse druk op de prijzen kan je afremmen door je rente te verhogen."
Waarom wil Trump de rente nu sneller doen dalen in de VS?
De Fed was eigenlijk nog maar net begonnen met de rente te verlagen toen Trump aan de macht kwam. Die rente stond hoog omdat de Fed tussen 2022 en 2024, net zoals bij ons na corona, alle zeilen bij moest zetten om de inflatie naar beneden te krijgen.
Trump startte vrijwel onmiddellijk een handelsoorlog met zowat de halve planeet en die raakt nu onvermijdelijk ook de Amerikaanse economie. Om dat te counteren, wil hij de Amerikaanse economie en beurzen op een andere manier zuurstof geven: door de rente snel naar beneden te halen.
Maar de Fed is voorzichtiger omdat dat de inflatie dus weer onnodig kan aanwakkeren. Bovendien zit de VS met die invoertarieven sowieso in economisch onzeker vaarwater. Met te forse en te plotse ingrepen kan je mogelijk nog grotere schade veroorzaken.
Houdt de voorzichtigheid van de Fed economisch steek?
Zeker. Economen wijzen daarvoor onder meer naar het voorbeeld van Turkije onder president Erdogan. Die nam de Turkse centrale bank rond 2018 in een stevige greep. De centrale bank wilde de rente optrekken om de hoge inflatie tegen te gaan, maar Erdogan was tegen.
Hij had daar verschillende argumenten voor, herinnert Dries Lesage zich, professor internationale politiek aan de UGent en Turkije-kenner. "Hij wilde de Turkse lira laag houden, want zo hoopte hij de export van de Turkse industrie een boost te geven. Daarnaast waren Turken het gewoon veel op krediet te kopen. Een hoge rente had hen dan kunnen schaden."
Net als Trump nu wilde Erdogan de economie stimuleren. Maar dan loop je natuurlijk het risico dat de inflatie oncontroleerbaar gaat stijgen
Laurent Convent, econoom bij KBC Group
En er was ook het ideologische argument. "Er wordt gezegd dat hij als strenggelovige moslim tegen het principe van rente is. Ik twijfel er wel aan of dat een rol heeft gespeeld", zegt Lesage.
Feit is dat Erdogan in 2018 rentetarieven openlijk "de moeder en vader van het kwaad" noemde. "Erdogan betwistte vooral de link tussen de rente en de inflatie", vertelt Laurent Convent, die als econoom bij KBC Group de situatie in Turkije al langer volgt. "Net als Trump nu wilde hij de economie stimuleren. Maar dan loop je natuurlijk het risico dat de inflatie oncontroleerbaar gaat stijgen."
Dat is exact wat er gebeurde. In 2021 ontsloeg Erdogan de gouverneur van de centrale bank en stelde een loyalist aan. De rente werd laag gehouden. Voor de gevolgen van dat beleid moet je gewoon naar de inflatiegrafiek van Turkije kijken. In 2022 piekte de inflatie boven de 85 (!) procent.
Wanneer kwam het keerpunt in Turkije?
Niet veel na de Turkse presidentsverkiezingen van 2023. Toen stelde Erdogan met Mehmet Simsek, een gerespecteerd econoom, aan als minister van Financiën en Hafize Gaye Erkan, een voormalig Goldman Sachs-bankier, als gouverneur van de centrale bank. Die laatste trok de rente in sneltempo op om de inflatie weer onder controle te krijgen.
Het leven is enorm veel duurder geworden in Turkije. Maar Simsek lijkt er verstand van te hebben en dat zien de financiële markten ook
Dries Lesage, professor internationale politiek aan de UGent en Turkije-kenner
Intussen zie je Turkse inflatie gestaag zakken. "De economische situatie is nog altijd niet goed", zegt Lesage. "Het leven is gewoon enorm veel duurder geworden in Turkije. Maar Simsek lijkt er verstand van te hebben en dat zien de financiële markten ook. Die willen vooral stabiliteit."
"Het is work in progress", weet Convent. "De Turkse centrale bank heeft tijd nodig om de geloofwaardigheid te herwinnen. Eens een centrale bank de stempel van onafhankelijkheid verliest, is het moeilijk om die perceptie weer te keren."
Bottomline: houd je centrale bank weg van politieke beïnvloeding?
Dat is alvast wat economen benadrukken. Centrale banken moeten handelen in het beste belang van burgers en bedrijven, niet van politici.
"Dat is ook de essentie van de discussie in de VS", waarschuwt Merlevede. "Je wilt bijvoorbeeld vermijden dat politici de centrale bank gaan verplichten om geld bij te drukken om tekorten te financieren. Dan wordt je geld minder waard."
De vraag is: heeft de VS genoeg checks and balances om te voorkomen dat Trump hetzelfde pad bewandelt als die dictators in andere landen?
Justin Wolfers, professor economie aan de universiteit van Michigan
Zelfs de ECB waarschuwt daar expliciet voor op haar eigen website: "Als overheden directe zeggenschap zouden hebben over centrale banken, zouden politici in de verleiding kunnen komen de rente in hun voordeel te veranderen om zo op de korte termijn een economische hausse te creëren of centralebankgeld te gebruiken om populaire beleidsmaatregelen te financieren. Dit zou echter op de lange termijn de economie ernstige schade toebrengen."
Justin Wolfers, professor economie aan de universiteit van Michigan, zegt aan de BBC dat het nu afwachten is of VS de druk van president Trump zal kunnen weerstaan. "In landen als Venezuela, Zimbabwe of Turkije kwam een populaire sterke man aan de macht met een absurde kijk op de wereld en niet genoeg checks and balances. Daardoor konden ze de economie, politiek en justitie vernietigen in hun land. De vraag is: heeft de VS genoeg checks and balances om te voorkomen dat de huidige leider hetzelfde pad bewandelt als die dictators?"
