Van Florida naar Moskou: hoe ontslagen Amerikaanse agent sleutelfiguur werd in Russische desinformatieoorlog

Op 15 december heeft de Raad van de Europese Unie 12 nieuwe namen toegevoegd aan de sanctielijst om de Russische dreiging in Europa te bestrijden. Tussen de Russische functionarissen en inlichtingendienstenofficieren valt een naam meteen op: John Mark Dougan.

Functieomschrijving: voormalig hulpsheriff in Florida. Wat heeft hij juist gedaan om zijn plek op die lijst te verdienen? 

John Mark Dougan lijkt een vreemde eend in de bijt, maar de Europese Unie linkt hem aan verschillende Russische desinformatiecampagnes, die namen kregen als 'CopyCop' en 'Storm-1516'. Dougan maakte honderden websites die hij gebruikt om Russische propaganda en desinformatie in het Westen te verspreiden. 

"Dougan wordt gelinkt aan zo'n 290 nepwebsites", zegt VRT NWS-hoofdredacteur Luc Van Bakel, gespecialiseerd in desinformatie. "Die luisteren dan naar best realistische namen zoals de Chicago Chronicle en de Houston Post. Die websites doen zich voor als lokale Amerikaanse kranten om Russische propaganda een zweem van geloofwaardigheid te geven. Heel vaak gaat het eigenlijk om berichten die de mening van de publieke opinie moeten opzetten tegen steun aan Oekraïne of tegen westerse politici die Oekraïne steunen.”

De nepverhalen die verspreid worden via Dougans netwerk gaan regelmatig over vermeende Oekraïense corruptie met westers geld. In juni verzamelde VRT NWS 40 nepberichten over Oekraïense corruptie, waarvan een groot aantal de typische werkwijze van Dougan vertonen.  

NewsGuard, een Amerikaanse media-organisatie die onder meer nieuwskanalen beoordeelt op hun betrouwbaarheid, linkt Dougan aan minstens 171 websites die nepnieuws verspreiden, vooral naar een Amerikaans publiek. Die vult hij voornamelijk met artikels geschreven door chatbots. 

Tussen die AI-verhalen publiceert hij gerichte desinformatie tegen westerse landen. Zijn desinformatieverhalen zouden in 2024 zo’n 67 miljoen keer bekeken zijn. NewsGuard kroonde hem dan ook tot desinformatieverspreider van het jaar 2024 . 

Dougan richt zich niet alleen op zijn thuisland. In de aanloop naar de Duitse verkiezingen in februari 2025 vond NewsGuard een netwerk van 102 nepwebsites die nepberichten verspreidden. Die waren negatief over Duitse politici die kritisch waren voor Rusland. Over politici van het AfD, die meer pro-Rusland zijn, waren de nepsites dan weer lovend.

Hoe komt een 51-jarige Amerikaanse ex-agent nu in een situatie terecht waarbij die desinformatiecampagnes voor het Kremlin maakt? "Dougan had een moeilijke jeugd, maar hij had wel een grote passie voor computers", weet Van Bakel. "Hij leerde al vroeg programmeren.”

Dougan zat een tijdje in het leger en ging daarna aan de slag bij de politie. Hij werd zo’n 15 jaar geleden ontslagen, omdat hij regelmatig botste met zijn leidinggevenden. Hij bouwde vervolgens websites om zijn voormalige werkgever in diskrediet te brengen. 

Daar ging hij blijkbaar veel te ver in, want in 2016 viel de FBI zijn appartement binnen vanwege het lekken van vertrouwelijke gegevens van agenten en rechters via zijn website. Hij is dan via Canada naar Rusland gevlucht. 

"Hij maakt daar zelf nogal een spannend verhaal van", aldus Van Bakel. "Hij vertelde ooit aan de Russische pers 'dat hij iemand kende met een sportvliegtuigje, die hem de grens met Canada heeft overgevlogen'. In het luchtruim deed hij of hij een hartaanval kreeg, waardoor de piloot zich gedwongen voelde te landen. Daarna is hij via Turkije naar Moskou gevlogen, waar hij politiek asiel heeft aangevraagd. Daar heeft hij ook de Russische nationaliteit aangenomen."

"De reden dat hij naar Rusland vluchtte was - en dat zegt hij zelf in interviews- omdat hij vrij zeker was dat hij daar nooit ging uitgeleverd worden. En dus veilig was."

In Florida staat nog steeds een arrestatiebevel tegen hem open voor 21 zware misdrijven, waaronder afpersing en illegaal afluisteren.

Eenmaal in Rusland is hij aan de slag gegaan als 'onafhankelijk journalist'. Hij begon pro-Russische video’s te maken over onderwerpen zoals de Krim. "Zo is hij in verschillende denktanks terechtgekomen en intussen schaart hij zich volledig in die Russische cyberstrijd tegen wat zij 'het corrupte en decadente' Westen" noemen, zegt Van Bakel.

De nepwebsites zijn niet zomaar een hobbyproject van Dougan, want onderzoekers linken hem aan de Russische militaire inlichtingendienst (GRU), die hem zou betalen . En hij zou intussen ook een medaille hebben gekregen voor verdiensten aan het Russische vaderland.

Dougan zelf ontkent soms dat hij iets te maken heeft met het netwerk van nepwebsites, zoals tegen de New York Times . Tegen de BBC schepte hij dan weer op over zijn werk en omschreef hij het "als een spel, maar ook een beetje wraak ".

Dat Dougan sinds december op de sanctielijst van de EU staat, heeft vooral financiële en juridische gevolgen. "Het betekent dat alle banktegoeden en economische middelen van die personen binnen de EU worden bevroren", zegt Van Bakel. "Bovendien is het voor Europese burgers en bedrijven verboden om direct of indirect geld of middelen aan hen ter beschikking te stellen. Hij mag dus geen zaken doen in Europa."

"Zolang hij in Rusland verblijft, is de kans op aanhouding klein, aangezien hij de bescherming van het Kremlin geniet en hij de Russische nationaliteit heeft."