60.000 jaar geleden doopten onze voorouders al pijlen in gif: oudste vergiftigde pijlpunten tot nu toe ontdekt

Overal in de Zuid-Afrikaanse savannes vind je de Boophone disticha, een vetplant met stevige, rechtopstaande bladeren en een grote bol. Maar hoe wijdverspreid hij ook is, je behandelt hem best met het nodige respect. Dat ze hem in het Afrikaans gifbol noemen, geeft een idee waarom. De plaatselijke jager-verzamelaars dopen hun pijlpunten al eeuwenlang in gif dat ze maken van het melkachtige sap.

Wellicht doen ze dat trouwens al veel langer dan tot nu toe bekend was. 3 archeologen troffen immers sporen van plantaardig gif aan op 5 pijlpunten die zo'n 60.000 jaar oud zijn. De pijlpunten werden gevonden in de Zuid-Afrikaanse Umhlatuzana-grot, een belangrijke archeologische site.

Volgens de wetenschappers gaat het om de oudst bekende vergiftigde pijlpunten. Ze publiceerden hun bevindingen in het wetenschappelijk tijdschrift Science Advances.

De archeologen besloten 10 pijlpunten uit kwarts te onderzoeken waar ze met het blote oog al de resten van een of andere stof op hadden zien zitten. Ze onderwierpen de pijlpunten daarvoor aan een GCMS-analyse. Die techniek wordt onder andere op luchthavens gebruikt om verboden substanties op te sporen in bagage. Sinds de jaren 70 worden er ook bodemstalen van de planeet Mars mee onderzocht.

Wat bleek: 5 van de 10 pijlpunten bevatten giftige alkaloïden van plantaardige oorsprong. En de samenstelling van het gif was bovendien dezelfde op de 250 jaar oude, Zuid-Afrikaanse pijlpunten die de onderzoekers als vergelijkingsmateriaal gebruikten.

Dat is een behoorlijk spectaculaire ontdekking. Het zouden de oudste giftige pijlpunten zijn die ooit zijn aangetroffen. Ze zijn maar liefst 50.000 jaar ouder dan enkele pijlpunten uit bot die in de Zuid-Afrikaanse Kruger-grot waren gevonden, en die tot nu toe gezien werden als de oudst bekende.

Ook de oudste tot nu toe bekende sporen van gif tout court waren trouwens veel minder oud: 35.000 jaar (Grens-grot, ook al in Zuid-Afrika).

Dat is dus een behoorlijke sprong terug in de tijd, in vergelijking met wat tot nu toe al bekend was. Daarom is het belangrijk dat er bij volgend onderzoek ook iets jongere pijlpunten bekeken worden, vertelt archeoloog Sven Isaksson (Universiteit van Stockholm) via mail aan VRT NWS. "Het is cruciaal om te weten te komen of de praktijk al die tijd verdergezet werd."

Het gif van de gifbol-plant is een hardnekkig goedje. Het kan meer dan 100 jaar lang werkzaam blijven, zo bleek eerder al uit onderzoek van pijlpunten van hedendaagse jager-voedselverzamelaars in Zuid-Afrika.

Moeilijk om te maken is het niet. Jagers laten het melkachtige sap van het binnenste deel van de gifbol inkoken of indrogen tot een soort gom. Die gom wordt dan aangelengd met andere ingrediënten of gewoon puur op de pijlpunt gesmeerd.

Hoe giftig het precies is, hangt af van de dosering en het recept. Maar voor dieren kan het dus dodelijk zijn; voor knaagdieren volstaat al een lage dosis. Voor de mens kan het dan weer een hele resem ongemakken (en erger) veroorzaken, waaronder misselijkheid, ademhalingsproblemen en zelfs coma.

Stel je overigens geen dieren voor die spectaculair neerzijgen wanneer ze getroffen worden door zo'n pijl. Het gif werkt veel subtieler. De (veelal lichte) pijlpunten breken af na de inslag en blijven onder de huid zitten. Zo komt het gif in de bloedbaan terecht en kan het langzaamaan zijn werk doen, terwijl het gewonde dier vaak nog kilometers verder loopt. Het geeft de jagers nog uren of zelfs dagen de tijd om het dier te achtervolgen.

Daar is nogal wat planning en abstract denken voor nodig. Het gif werkt immers niet onmiddellijk, maar op langere termijn en soms buiten het zicht van de jager. Dat toont aan dat de mens toen best al wat complexiteit aan kon, en dat zowel het denkvermogen als de technologie zich in het late Pleistoceen snel ontwikkelde, besluiten de onderzoekers daaruit.