Wapens tegen de wanhoop: gedachten over de woelige wereld

Weten wat voor ons kwam, is ons wapenen tegen de wanhoop. Als we ons niets herinneren, kunnen we ook niets leren. 2025 was een jaar om nooit te vergeten, een jaar dat er stevig inhakte. 

In 2025 werd de wereld – die zich ooit liet beschrijven als een ordelijk schaakbord waarop rationele grootmachten bedachtzaam hun zetten uitvoerden – in een oogwenk een rumoerig café vlak voor sluitingstijd. U kent de aanblik: stoelen omver, glazen gebroken, oude vetes heropend, en niemand die weet wie de rekening moet betalen. Zo’n wereld werd het in 2025.

Wie meende dat de geschiedenis zich herhaalt, kwam bedrogen uit. Wie meende dat de geschiedenis op drift is, kreeg gelijk. Er deden zich het afgelopen jaar soms onheilspellende ontwikkelingen voor die mogelijk het voorspel zijn van een grote beschavingsbreuk. 2025 was geen doorsneejaar.

Grenzen en democratie bleken een rekbaar begrip, allianties vloeibaar, en principes plooibaar als retorische boetseerklei. Oorlog werd weer heel denkbaar, diplomatie leek vooral toneel, en de morele verontwaardiging zeer selectief. Het onnoemelijke leed in Soedan kon de wereld amper schelen. Van Gaza of Oekraïne lagen we wel wakker. 70.000 Palestijnen dood. Het aantal Russische en Oekraïense doden is volgens schattingen opgelopen tot 200 à 300.000.

Het voorbije jaar leek op een toestand van permanente ontregeling, waarin de macht zich niet langer schaamde voor haar naakte brutaliteit. Het was een jaar waarin aftakeling en zwakte van Amerika en Rusland zich vermomden als strategische kracht, om de blinden onder ons te misleiden. 

In 2025 konden we de wereld betrappen op het verliezen van vele zekerheden, maar vreemd genoeg wende die instabiliteit inmiddels al. De mens past zich met bewonderenswaardige gelatenheid aan. 'Alors on danse' klonk het ooit bij Stromae. Ondanks de zorgen over de wereld zitten cafés, restaurants en theaters vol. 

Met z’n allen lijken we in dit eerste kwart van de 21e eeuw gebukt te gaan onder een vreemd soort tijdsdruk: het gevoel dat de tijd versnelt en niet meer te volgen is, dat elke dag en maand gebukt gaan onder de zwaarte van gebeurtenissen die te overweldigend aanvoelen om te bevatten. Onder ons allemaal verandert er iets fundamenteels. 

Artificiële Intelligentie (AI) belooft ons efficiëntie en vooruitgang, maar het morele debat over hoe het leven steeds meer aan onze eigen controle ontsnapt, ontbreekt. AI helpt ons beter om de ruis uit de menselijke besluitvorming te krijgen en dat is allicht een goede zaak, maar AI is te belangrijk om alleen aan ingenieurs en aandeelhouders die op winst uit zijn, over te laten. AI vernietigt in duizelingwekkend tempo miljoenen creatieve banen, van grafisch ontwerpers tot reclamemakers.

Soms is het absurd: mijn eigen dochter Hannah moest AI opleiden om haar eigen baan overbodig te maken als vertaalster en copywriter bij een grote internationale bank. We dreigen de dramaturgie over onze levens te verliezen, of meer nog, vrijwillig op te geven. 

De race naar efficiëntie neemt stilaan akelige vormen aan. Ik zag een reclamebord in New York City. Dit was de tekst op het billboard: "Stop hiring humans. The era of AI employees is here". Stop met het aanwerven van echte mensen. Zo stond het er echt. Soms lijkt het er haast op dat de mens zichzelf wil afschaffen, wegens niet efficiënt genoeg. Intussen liggen er in de grote steden vele duizenden daklozen in de kou op straat. Er worden nogal wat grenzen verlegd in dit tijdsgewricht. Een eeuw van paradoxen. 

De niet aflatende zucht naar efficiëntie is ook exact wat de aftakeling heeft ontketend van onze democratie. Democratie is per definitie niet efficiënt. Democratie is van nature traag en bedachtzaam. Democratie is het product van overleg, van onderzoek, van nadenken, van nuance, van checks and balances. Ja, tergend traag en zenuwslopend soms voor wie een grote dadendrang heeft. Het is waar: alleen dictaturen kunnen snel, autonoom en zonder tegenspraak handelen. 

Ja, het is zonder twijfel efficiënter om alles online te doen, kantoren te sluiten en personeel naar huis te sturen. Waarom zijn we vervolgens verbaasd dat in die race naar almaar meer efficiëntie de connectie tussen mensen verloren gaat, dat gemeenschappen verpieteren, de sociale samenhang opdroogt en de eenzaamheid in de maatschappij schrikbarende vormen aanneemt? 

Mijn optimisme schuilt in de vaststelling dat mensen weer op café gaan en gewoon willen kletsen en mensen ontmoeten, ondanks de ongetwijfeld grotere efficiëntie rondom de eigen koelkast. De mens smacht naar contact. Mijn kerstwens: laten we de wereld klein genoeg maken voor connectie, maar groot genoeg voor tolerantie. 

Er is klein verzet. Het is niet erg luidruchtig, maar het is er. Bij mijn terugkeer naar België zag ik veel connectie in mijn eigen flatgebouw, in mijn straat, in het buurtcafé. Het voelt als de warme gloed van een eenvoudig leven: enkele stoelen samen, babbeltje slaan, hapje, drankje. Tegengif voor te veel somberte over de wereld.

Ik zie rondom me ook mensen die met minder poespas leven. Ik merk een tweedehandseconomie die floreert, ik zie mensen bewuster omgaan met schaarse energie, kleren een 2e leven geven, spullen hergebruiken. Kleine initiatieven kunnen een groot verschil maken.

Het is een revolutie zonder toeters of bellen: de geboorte van de circulaire economie waarin we minder verbranden, minder wegsmijten, meer recycleren, meer zonnepanelen inzetten, meer windenergie, kleinschalige landbouwprojecten, deeltuinen, deelauto’s, én een spectaculaire vergroening van het wagenpark.

Wie goed oplet, ziet dus veel ten goede en in relatieve stilte veranderen. Zorg voor elkaar en de omgeving. Waarde in plaats van winst, hoor je een groeiende groep mensen bepleiten. De wereld is heus nog niet om zeep. 

Werken wordt weer gezien als een vorm van samenzijn. Werk is meer dan centen verdienen. Het is een leefwereld bouwen. Tegelijk zijn werkconnecties ook losser dan vroeger, door de grote aantallen flexijobbers. We evolueren welhaast naar een maatschappij van permanente freelancers. Permalancers die overal en nergens bij horen. 

Toen ik vertrok voor een leven in New York – die wilde smeltkroes van mensen - zag ik in Vlaanderen maar weinig kleur op straat. Bijna een decennium later is er een omslag gebeurd. Het Vlaanderen dat ik nu zie lijkt méér op New York dan ooit: vele nationaliteiten en je kunt er niet naast kijken of luisteren.

De bouwvakkers komen uit Polen of Roemenië, de hardwerkende straatwerkers die onze trottoirs omploegen voor nieuwe nutsvoorzieningen zijn steevast Turkse Belgen, en de vriendelijke winkeljuffrouwen in het warenhuis of de confectiewinkel zijn dikwijls kleurrijke mensen met Aziatische of Afrikaanse achtergronden. Ik word soms in het Engels bediend en heel vaak in een verdienstelijk Nederlands. 

Ik zie steeds meer zaken die openblijven op zondag. De 24/7-samenleving lijkt ook in deze contreien een feit. Dat was 10 jaar geleden nog ondenkbaar. Zonder die hardwerkende nieuwe Belgen zou het allicht onmogelijk zijn. Deze migranten vullen duidelijk de jobs in die niemand anders wil doen. Ik hoor dat ook van mijn broer, die zelf een ondernemer is. Nog meer middelen besteden aan integratie lijkt dan ook een héél verstandige investering. Wir brauchen das.

Nog nooit zijn we zo vrij geweest om onze levens vorm te geven zoals wij dat willen. Maar onze reactie op al die vrijheid is pure paniek. Freedom is like too many choices. Een verpletterend stresserende keuzevrijheid noemt schrijver Ilja Leonard Pfeijffer dat.

Daarom imiteren we mekaar voortdurend. We kijken onze levens bij mekaar af, vooral op het internet op sociale media. Dat geeft een soort zekerheid. Intussen delen we de wereld graag mee dat we toch zo ontzettend houden van authentieke mensen. Try again.

In de schemer van al die onrust in onze hoofden tekent zich dus in sneltreinvaart een nieuwe wereld af. Er zijn talloos veel sloopkogels aan het werk. Trump leidde de dans in zijn nieuwe ambtstermijn. De afbraakwerken van de oostelijke vleugel van het Witte Huis - met het oog op een enorme balzaal – staan symbool voor de sloop van de hele wereldorde. 

De wereld toonde zich in 2025 nochtans niet in de stemming voor feestgedruis. Onze denker der Nederlanden David Van Reybrouck zei in onze VRT NWS-podcast 'De Verrekijkers' dat in deze nog jonge, waanzinnige 21e eeuw het jaar 2025 het slechtste was. Een annus horribilis. 

Zo bleef ook het klimaat zich in woede uitdrukken. Maar andermaal luisterde de wereld maar met een half oor. Autoproducent Ford draaide in Amerika de klok terug door de elektrische wagenproductie terug te schroeven, en weer voluit te gaan voor hybride (benzine)auto’s. In de VS worden onderzoekscentra voor weer en klimaat simpelweg opgedoekt.

Zomerhitte en ongewoon heftige regens teisterden vele plekken in de wereld. Bossen bleven hevig branden in het zuiden. De aarde is niet content. Het klimaat is niet langer een achtergrondlawaai. Het is een grommende, donkere baslijn in de soundtrack van de wereld. Een geluid dat ons onrustig maakt en wakker houdt. Het probleem onder de mat schuiven is typerend voor deze tijd: "Don’t look up!"

Politiek was 2025 een schimmenspel van machten. De oorlog in Oekraïne blijft pijnlijk voort etteren, en op stel en sprong laten we ons misleiden door de toneeltjes die Amerika en Rusland opvoerden. Vrede lijkt uiteindelijk nog niet meteen op til. De geopolitieke kaarten zijn danig dooreengeschud. Europa zoekt naar zijn plaats en relevantie op het wereldtoneel.

We maken ons zorgen rond de kracht van China. Alle voorwerpen die we dagelijks in onze handen houden, worden nog zo vaak in China gemaakt. We zijn ook erg afhankelijk van ze voor onze zeldzame metalen en grondstoffen. Onze kleding komt intussen uit Bangladesh, Egypte  of India.

Onze eigen defensie moesten we noodgedwongen weer leren zelf in handen te nemen. Dat was een ernstige wake-upcall. Amerika en Trump hebben ons ruw wakker geschud. De VS is de facto geen vriend of partner meer, maar al te veel beleidsmakers sluiten de ogen voor die realiteit. Amerika lonkt naar Rusland en China om de wereld in stukken te verdelen, en gooit zijn oude idealen over democratie de vuilbak in. 

Ook solidariteit is passé, net als goed fatsoen. Eigenbelang en rauw machtsdenken hijsen zich het podium op. Mensenrechten en de rechtsstaat werden in 2025 in het verdomhoekje geduwd. Kiezers gedroegen zich wereldwijd grillig en humeurig, en maakten werkbaar bestuur onmogelijk.

Politici werden door de luim van de kiezer jammer genoeg niet verleid om beleid te voeren dat aan de lange termijn denkt. In veel domeinen was de wereld zoals Cyrille Offermans beschrijft in zijn boek vol beschouwingen over de wereld, 'Een koord boven de afgrond'. 

De mens is in feite zijn kompas kwijt. De sociaaleconomische ongelijkheid is voelbaar voor velen. Migratiestromen en de verkleuring van het straatbeeld verontrusten grote groepen mensen. Weinig mensen houden van verandering die zo snel gaat.

Het is het eeuwige spanningsveld tussen het verlangen naar stabiele vastheid en orde, en aan de andere kant een niet te stuiten noodzaak tot verandering die gepaard zou moeten gaan met empathie, recht op recht en duurzaamheid.

De kloof tussen beleidsmakers en burgers gaapte wijd. Als het over het leed ging in Gaza, of de betwiste deelname van Israël aan het Eurovisiesongfestival, leken gewone burgers over meer morele helderheid te beschikken dan politici of besluitvormers die zich vaak in blablabla hulden.

Pseudo-moraliteit was er in overvloed. De liedjeswedstrijd van de EBU - met zijn ronkende woorden over verbinding en connectie - was in feite een schertsvertoning, door halsstarrige blindheid voor alle commotie over hoe Israël het Songfestival kaapte en mogelijk definitief om zeep hielp. Het is een beetje alsof Louis Armstrong 'What a wonderful world' zou zingen terwijl de bommen vallen op de kinderen van Gaza. 

Hoe we ons gedragen in het leven doet er toe. Mijn kerstwens voor de mensheid: dat we de kracht vinden om de rug te rechten in deze mateloze tijd. Het doet er toe, meer dan ooit. Intussen lijkt er zich een stevige stroming in de samenleving te nestelen die wil dat we ons juist niet meer behoorlijk of kranig gedragen. Principes zoals territoriale integriteit, mensenrechten, en fatsoen raken kennelijk uit de mode.

Schaamteloosheid, brutaliteit en de waarheid geweld aandoen lijken bon ton. Kijk eens wat we allemaal durven! De regerende president van Amerika noemde een land als Somalië 'rot' en de inwoners ervan 'vuilnis'. Diezelfde bewindsman ging achter politieke tegenstanders aan door procureurs te verplichten hen voor de rechter te slepen.

Een Amerikaans president die het leger inzet tegen demonstranten, en zijn immigratiepolitie mensen uit hun auto of uit de schoolbanken laat sleuren om ze te deporteren naar vreselijke detentiecentra waar allerhande rechten worden geschonden. Verwarring toen diezelfde meneer Trump van FIFA-voorzitter Gianni Infantino een nieuw in het leven geroepen Vredesprijs kreeg. De morele helderheid van de wereld is danig op drift. Je zou het ook een schertsvertoning kunnen noemen of schaamteloze schaamteloosheid. 

Ik zag bij mijn terugkeer na 8 jaar in de VS veel onzekerheid bij de mens. Onzekerheid over wie nog te geloven. Onzekerheid over het pensioen, onzekerheid over de uitkering bij werkloosheid. Onzekerheid over hoe lang een mens ziek mag zijn zonder dat de samenleving je beschimpt en je op je donder geeft. Onzekerheid over vervanging door een robot of AI. Verwarring over de talloze nepfilmpjes - het zogenaamde slop - op het internet.

We worden overspoeld door klinkklare onzin en shit. Zo bijvoorbeeld Trump die een video postte van zichzelf waarin hij vanuit een gevechtsvliegtuig kak liet vallen op Democratische betogers. 

Vandaar mijn kerstwens: dat de journalistiek weer naar waarde mag worden geschat. Dat we als journalisten die onzin aan ons voorbij mogen laten trekken, in plaats van er ook nog eens de schijnwerpers op te richten. Voorwaar een belangwekkende opdracht voor het komende jaar. 

Het sociale weefsel van onze samenleving wordt ernstig op de proef gesteld. Het is een stress test. De kloof tussen mensen groeit: tussen TikTok of geen TikTok, tussen jong en oud, tussen rijk en arm, tussen wetend en onwetend, tussen opgeleid en niet opgeleid. De strijd tussen optimisme en pessimisme.

Soms lijkt het erop dat we onze jonge generaties opzadelen met een wazige wereld die moreel de pedalen kwijt is. Jonge generaties die zich mogelijk gedegouteerd terugtrekken uit de wereld. Terwijl ze tegelijk overal ter wereld hun stem lieten horen, van de Filipijnen tot Peru, van Nepal tot Madagascar.

Mijn optimisme: ik zie jongeren met een scherper bewustzijn en meer ethiek in de wereld staan dan vele oude en witte mannelijke regeringsleiders. Jongeren die het dagjesnieuws ontgroeid zijn. Jongeren die zien dat wat er mis gaat in de wereld vaak te maken heeft met structuren en weeffouten in het systeem. En dat die rechtgezet kunnen worden, als de wil er is. Jongeren die mentale gezondheid ernstig nemen, de waarde van pauzes en rust in het leven, van vriendschap en menselijke aandacht, de waarde van kinderopvang en ouderenzorg. 

We leven in een wereld die nog nooit zo veel problemen heeft kunnen oplossen: honger is oplosbaar, voor veel ziektes zijn er medicijnen en behandelingen. We kunnen zo veel, maar er is zo veel ontevredenheid.

De paradox van de wereld van 2025. We kunnen zo ontzettend veel. De technologie en de geneeskunde kunnen veel. De medische wetenschap slaagde erin om een longkanker uit mijn lijf weg te snijden en mij een tweede leven te geven. Dokters vervangen heupen en knieën, en met simpele statines kunnen we dodelijke cholesterol mores leren. We kunnen zo veel.

Er is chaos, er is turbulentie. Er is onzekerheid, en er is somberheid. De wereld kunnen we niet genezen. De wereld is vaak immoreel en onrechtvaardig. Er bestaat tegelijk grenzeloze creativiteit, in de wetenschap, de kunst, in de muziek, de film, in boeken en fotografie, in architectuur, in podcasts die dieper duiken. Zo lang als er films worden gemaakt als mokerslagen, zoals 'The Voice of Hind Rajab', is er nog een moreel kompas dat werkt.

Laat dit de ultieme kerstwens zijn voor u allen: dat we de ogen en de oren open houden voor wat er goed gaat én voor wat er mis loopt. Gewoon toekijken en zwijgen is in dit tijdsgewricht geen optie. Zoals Wannes Cappelle al vele jaren met mild en bescheiden optimisme zingt: "'t Is nog al nie naar de wuppe, doe maar voort".

Doe maar voort!