Een identiteit 'huren' werkt zo: "Op papier lijkt alles wettig en dat maakt het moeilijk" 

Isaac* werkte 7 jaar lang met de identiteitskaart van iemand anders. Tot een inspecteur in 2023 vaststelde dat hij niet leek op de foto op z'n identiteitskaart. Willem Van Parys van de Vlaamse Sociale Inspectie ziet het systeem vaker voorkomen. "De afgelopen jaren behandelde de Vlaamse Sociale Inspectie zo'n 50 gelijkaardige dossiers", zegt hij. 

De identiteitsfraude werkt als volgt: er is de 'huurder' van de identiteit en de 'verhuurder'. De verhuurder leent z'n identiteitskaart uit aan de huurder, bijvoorbeeld om werk te vinden. In ruil krijgt de verhuurder een vergoeding, vaak een deel van het loon.

"Voor de huurders, meestal mensen zonder geldige papieren, is het een manier van overleven", zegt Van Parys. "We hebben dossiers met mensen uit Afrikaanse landen, China of India. Afhankelijk van regio tot regio in België komen bepaalde bevolkingsgroepen vaker voor", zegt hij. 

"Zowel de huurder als de verhuurder zijn deel van de fraude, maar vaak weet de huurder niet wat dat financieel exact betekent. Doorsnee krijgt de huurder twee derde van het netto uurloon. Vaak wordt dat cash uitbetaald, soms via een tussenpersoon. Maar over eindejaarspremies, maaltijdcheques en andere vergoedingen wordt er niets gezegd. Laat staan over bijvoorbeeld de opgebouwde pensioenrechten."

"De verhuurders zijn vaak mensen met een domiciliëring in 2 landen: België en Nederland, bijvoorbeeld. Zo kunnen ze in het ene land wonen en in het andere land hun identiteit verhuren." Ook in het geval van Isaac woonde en werkte de verhuurder van de identiteit zelf in Nederland. 

Op dit moment wordt er niet automatisch informatie uitgewisseld om verdachte patronen vast te stellen, wanneer iemand in 2 landen tegelijk werkt. "Er is niet 1 Europese databank waarin tewerkstellingen worden bijgehouden. Als we een vermoeden hebben kunnen we wel informatie opvragen bij onze Nederlandse collega’s bijvoorbeeld."

Volgens Fairwork Belgium, een organisatie die de belangen van werknemers zonder verblijfsrecht verdedigt, is de huurder van de identiteit in dit soort fraudezaken het echte slachtoffer. "Anders dan bij zwartwerk worden er correct belastingen betaald. Als maatschappij verlies je hier dus niets aan", vindt directeur Jan Knockaert. 

"De huurder van de identiteit daarentegen heeft voor zijn werk nooit het juiste loon gekregen", zegt Knockaert. "Terwijl de verhuurder wel loon krijgt en pensioenrechten opbouwt voor werk dat hij nooit heeft gedaan." Fairwork pleit er dan ook voor om in dit soort zaken vooral de verhuurders van de identiteit te bestraffen. "Enkel zo zal de fraudecyclus stoppen."

In het geval van Isaac werd de verhuurder van de identiteit bestraft en moet hij meer dan 50.000 euro terugbetalen aan Isaac. Isaac zelf kreeg geen sanctie. Naar eigen zeggen kreeg hij ook geen bevel om het grondgebied te verlaten. "Maar in een ander dossier bleef de verhuurder buiten schot en krijgt de huurder bijvoorbeeld een werkstraf."

Dit soort fraude blootleggen is moeilijk. Alles speelt zich namelijk op het eerste gezicht af in het legale circuit, zegt Van Parys. "Onze controles richten zich in eerste instantie doorgaans op risicosectoren, zoals de horeca, de vleessector en de transportsector."

"Maar dit type fraude met identiteiten gebeurt vaak bij andere bedrijven: multinationals, bijvoorbeeld, waar veel uitzendkrachten werken van erkende uitzendbureaus", ziet hij. 

Bovendien zijn tal van inspectiediensten betrokken bij het opsporen van illegale tewerkstelling. Enkele voorbeelden: de dienst Toezicht op Sociale Wetten bekijkt of de regels rond minimumlonen en overuren worden nageleefd. De inspecteurs van de dienst RSZ kijken dan weer of de werkgevers wel correcte bijdragen betalen. Uitkeringen en ziekteuitkeringen worden gecontroleerd door de RVA en het RIZIV. En onder andere het toezicht op uitzendkantoren zit bij de Vlaamse Sociale Inspectie.

Veel van de tijdelijke werkcontracten waarbij er identiteitsfraude wordt gepleegd, worden afgesloten via uitzendbureaus. Dat stelde Pano al vast toen het reportageprogramma in 2021 een getuige over identiteitsfraude aan het woord liet. "Ze zien een zwarte man voor zich staan, en ze zien een zwarte man op de foto van de identiteitskaart. Dat moet volstaan", zei de getuige in de reportage.

"Sindsdien is er bij de uitzendsector meer alertheid", ziet Van Parys. "Als iemand van Lommel zich aanmeldt om te gaan werken in Roeselare, zou er een alarmbel moeten afgaan. We krijgen dan ook meer meldingen van de uitzendkantoren zelf." Maar de uitzendkantoren worden geregeld ook omzeild. "Dan meldt de verhuurder van de identiteit zich aan bij een uitzendbureau en komt de huurder maar op het toneel de eerste werkdag."

Zo blijft de identiteitsfraude vaak jarenlang onder de radar, zoals bij Isaac. Fairwork vraagt begrip voor mensen in zijn situatie. "Voor mensen zonder een wettig verblijf in België zijn er maar een paar opties om te overleven", zegt Knockaert. "Je kan bedelen, in het criminele milieu gaan, sekswerk uitvoeren of ander werk doen: in het zwart of met een valse identiteit. Uiteraard promoten we dit niet, maar we begrijpen het wel."