Bij metingen in Vlaams kraanwater werd in bijna een kwart van de stalen meer PFAS gevonden dan wat de strengste Europese richtwaarden als veilig beschouwen. Dat meldt Het Laatste Nieuws op basis van gegevens die Groen opvroeg. Die nieuwe richtwaarden gaan pas in 2028 in en Vlaanderen is niet verplicht ze te volgen. Maar hoe veilig is kraanwater dan nog? Toxicoloog Greet Schoeters legt uit.
In 1 op de 4 stalen zit te veel PFAS: hoe veilig is het kraanwater in Vlaanderen?
Samenvatting:
In bijna een kwart van de Vlaamse drinkwaterstalen werden in 2024 hogere concentraties aangetroffen van 4 soorten PFAS dan de Europese Voedselautoriteit EFSA aanraadt.
Tegelijk zijn de kosten voor waterzuivering en PFAS-metingen gestegen van 250.000 euro in 2021 tot bijna 4 miljoen euro in 2024.
Oppositiepartij Groen vindt dat "onaanvaardbaar".
De Vlaamse regering benadrukt dan weer dat het kraanwater voldoet aan de huidige wettelijke normen en zegt dat er geen gezondheidsrisico dreigt.
Volgens toxicoloog Greet Schoeters (Universiteit Antwerpen) is er "geen acuut gevaar, maar wel een langetermijnrisico" door PFAS in kraanwater.
In 2028 zou er in het Europese drinkwater nog maximaal 4 nanogram per liter mogen zitten van 4 vaak voorkomende PFAS-vormen: PFOA, PFOS, PFNA en PFHxS. Dat raadt de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) aan.
Die zogenoemde EFSA-4-richtwaarde , die weliswaar pas over 2 jaar ingaat, halen we in Vlaanderen momenteel nog lang niet. Dat blijkt uit metingen van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) die Groen opvroeg. In 2024 overschreed 24,5 procent van alle meetstalen in het kraanwater de richtwaarde.
Dat is bovendien veel meer dan in 2023 (15,9 procent) en in 2022 (16,1 procent). Een sterke stijging, besluit Groen. De partij wijst er ook op dat de kosten voor waterzuivering en PFAS-metingen zijn gestegen van 250.000 euro in 2021 tot bijna 4 miljoen in 2024. "Onaanvaardbaar", vindt Vlaams fractieleider Mieke Schauvliege. "Die kosten worden doorgerekend aan de burgers via een hogere drinkwaterfactuur, terwijl de vervuilers vrijuit gaan."
Vlaams Parlementslid Andy Pieters (N-VA) vindt dan weer dat "het nodig is om extra maatregelen te nemen". Hij herinnert minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) aan zijn belofte om tegen 1 januari een drinkwaterplan klaar te hebben. "De nieuwe cijfers zetten de nood kracht bij", zegt hij.
Wat zijn PFAS?
PFAS zijn chemische stoffen die zich kunnen opstapelen in het menselijk lichaam en risico's voor de gezondheid inhouden die vaak pas op lange termijn merkbaar zijn. Zo kunnen PFAS het immuunsysteem en de voortplanting aantasten en mogelijk kankerverwekkend zijn. Deze "forever chemicals" staan volop in de belangstelling sinds het schandaal rond 3M.
Groen ziet dus een stijging, maar volgens de VMM is het moeilijk om de metingen van de laatste jaren te vergelijken. In 2024 werd er immers op meer plekken gemeten dan de voorgaande jaren. Ook het kabinet van minister Brouns wijst daarop.
Het kabinet benadrukt verder dat de EFSA-4-richtwaarde geen wettelijk vastgelegde grens is. Er zou ook geen gezondheidsgevaar dreigen bij een overschrijding. "Het is een signaalwaarde, geen gezondheidsalarm", klinkt het daar.
Vlaanderen hanteert momenteel 2 andere normen. Die gelden voor 20 PFAS-vormen (100 nanogram per liter) en voor alle PFAS (500 nanogram). Die normen, die veel hoger liggen, zijn wél wettelijk bindend. Als die worden overschreden, moet er dus wel worden ingegrepen. Maar "99,56 procent van de analyses aan de kraan voldeden" eraan, zegt het kabinet.
4 PFAS-stoffen mogen nu al niet meer vrij gebruikt worden
Twee verschillende interpretaties dus. "Ik denk dat ze allebei wel een punt hebben", zegt toxicoloog Greet Schoeters (Universiteit Antwerpen) in De Ochtend.
"Mevrouw Schauvliege heeft het over een streefwaarde die geldt voor 4 van de duizenden PFAS-stoffen. Over die 4 stoffen is heel wat toxicologische informatie. Die streefwaarde is gebaseerd op informatie uit dierproeven en uit studies op mensen. Die gericht is op het beschermen van de gezondheid, vooral van kleine kinderen. De respons op vaccinatie kan immers verminderen, infecties kunnen vaker optreden."
"Die 4 componenten zijn gereguleerd. Dat wil zeggen dat ze niet zomaar vrij op de markt kunnen komen of gebruikt kunnen worden."
Toxicoloog over PFAS in kraanwater: geen acuut gevaar, wel langetermijnrisico's
De metingen in Vlaanderen lijken te suggereren dat de concentraties van die 4 stoffen in ons drinkwater stijgen. Maar in ons lichaam blijken ze te dalen, zegt Schoeters, onder andere dankzij de strengere regelgeving. "Hopelijk gaan we op termijn de streefwaarde dus wel halen. Hoe sneller hoe beter natuurlijk."
PFAS overal, van regenwater tot speculaas
Want, zo benadrukt Schoeters wel degelijk, "we zitten momenteel met een probleem. Een fractie van de bevolking heeft veel te hoge PFAS-waarden in het lichaam. We moeten er dus echt naar streven dat er geen meer bijkomen en dat de waarden in onze omgeving dalen."
Gaan de inspanningen wel ver genoeg? PFAS lijken wel overal te zitten, tot in het regenwater toe. In Vlaanderen zit de kleinste PFAS-soort, TFA, zo goed als overal in het drinkwater. En vorige week bleek nog dat diezelfde kleine PFAS in ons land ook opduikt in brood en speculaas.
"Er worden nu al heel wat investeringen gedaan om die zware moleculen die goed gekarakteriseerd zijn (de 4 PFAS, red.) uit de omgeving te krijgen", zegt Schoeters. "Ze mogen ook niet meer gebruikt worden of op de markt gebracht worden. En ze worden zo goed mogelijk verwijderd uit de omgeving door sanering."
Maar PFAS uit ons milieu krijgen, blijft "een strijd tussen de industriële lobby en de beleidsmakers", zegt Schoeters.
"Die stoffen worden in heel veel producten gebruikt (o.a. regenjassen, braadpannen, blusschuim en voedselverpakkingen, red.). Voor heel wat producten kunnen we dat vermijden, en die regelgeving wordt nu in gang gezet. Maar dat is een heel moeizaam proces. Het is belangrijk om de druk op te blijven voeren."
Kraanwater is maar een van de manieren waarop we die stoffen binnenkrijgen. Het is zeker niet de belangrijkste
Greet Schoeters, toxicoloog
Kraanwater niet ongezond
Dan blijft de vraag: hoe veilig is ons kraantjeswater nog? "Dit betekent absoluut niet dat het kraantjeswater momenteel niet drinkbaar is", zegt Schoeters. "De streefwaarde (EFSA-4, red.) is zeer laag."
En dan nog moet je al onmogelijk veel kraanwater drinken om ongezonde hoeveelheden PFAS binnen te krijgen. Het EFSA schat dat je elke week 4,4 nanogram van de 4 "grote" PFAS-varianten per kilogram lichaamsgewicht binnen mag krijgen via je voedsel, inclusief drinkwater. Zolang je daaronder blijft, dreigen er geen grote gezondheidsrisico's. Een "gemiddelde" Belgische volwassene van zo'n 78 kilogram die alleen via kraantjeswater aan die grens wil komen, zou elke dag al 12 liter kraanwater moeten drinken.
Helemaal sluitend is die snelle berekening niet. Je krijgt immers ook PFAS binnen via een hele reeks andere voedingsbronnen. Maar het geeft een idee.
"Er is geen acuut gevaar", vervolgt Schoeters. "Men kan niet zeggen dat er op termijn geen nadelige effecten zullen optreden, maar het is een laag risico. Het zijn geen zeer sterk toxische stoffen. Maar het is op termijn wel echt beter dat we die uit onze leefomgeving en uit ons lichaam krijgen."
Moeten mensen die zich zorgen maken, dan toch minder kraanwater drinken? "Nee, kraanwater is maar een van de manieren waarop we die stoffen binnenkrijgen. Het is zeker niet de belangrijkste manier. Onze voeding is veel belangrijker." PFAS binden zich bijvoorbeeld gemakkelijk aan dierlijke vetten en eiwitten, vandaar dat omwonenden van de 3M-fabriek in Zwijndrecht aangeraden wordt geen eieren uit eigen tuin te eten.
"Maar voor kleine kinderen en baby's die vooral flesvoeding drinken die gebaseerd is op water, zou ik eventueel wel aanraden om goed, zuiver bronwater te gebruiken." Kleine kinderen en baby's wegen immers minder en bereiken daardoor sneller een riskant blootstellingsniveau.
Al is ook flessenwater geen garantie. Deze zomer trof de nieuwssite Apache nog sporen aan van TFA, de kleinste soort PFAS, in 11 van 15 stalen van Belgisch flessenwater .
