Bij een steekproef in verschillende Europese landen zijn er TFA aangetroffen in graanproducten zoals brood, koekjes en speculaas. TFA is de kleinste variant van de 'forever chemical' PFAS. De actiegroep Pesticide Action Network (PAN), die de testen liet uitvoeren, roept de overheid op om breder te meten naar TFA-resten in voedsel, en vraagt dat PFAS-bevattende pesticiden uitgedoofd worden.
Kleinste PFAS aangetroffen in brood, speculaas en andere graanproducten: actiegroep vraagt meer onderzoek
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
Samenvatting:
In 16 Europese landen zijn in 53 van 65 geteste graanproducten resten van TFA gevonden.
3 van de 10 producten met de hoogste TFA-waarden waren broden die in België gekocht waren.
TFA is een moeilijk afbreekbare chemische stof die voortkomt uit sommige pesticiden, geneesmiddelen en koelgassen.
Er is nog veel onduidelijkheid over de gezondheidsrisico's van TFA. Maar toxicoloog Jacob de Boer zegt zich zorgen te maken.
Actiegroep PAN vraagt dringende actie: een verbod op PFAS-pesticiden, duidelijke gezondheidsnormen en bredere metingen in de EU.
PAN trok in 16 Europese landen naar willekeurig gekozen supermarkten en bakkerijen. Het kocht er in het totaal 65 graanproducten, van brood en koekjes over pasta en havermout tot bloem. PAN kreeg daarvoor hulp van verschillende Europese milieu-organisaties waaronder de Vlaamse Bond Beter Leefmilieu. Vervolgens liet PAN de producten onderzoeken in het laboratorium van het Oostenrijkse Dr. Wagner-Instituut.
In het Oostenrijkse lab bleek 53 van de 65 graanproducten wel degelijk resten van TFA te bevatten. Gemiddeld werd er 75,7 microgram per kilogram aangetroffen, met piekwaarden tot 360 microgram per kilogram.
3 van de 10 stalen met de hoogste waarden kwamen uit België. Het gaat om een volkorenbrood (340 μg/kg), een kramiekbrood (280μg/kg) en speculaas (210 µg/kg). Het vierde staal, een Breughelbrood (160 µg/kg), belandde buiten de top-10.
Hoe moeten we deze resultaten interpreteren? 65 stalen is een zeer kleine steekproef. Grote conclusies kan je er dus niet uit trekken. Maar met eerdere gelijkaardige, kleinschalige onderzoeken hielp PAN het bewustzijn over TFA wel al vergroten.
PAN zocht bijvoorbeeld al eens naar TFA in het Europese drinkwater, waaronder ook op één plek in België. Toen VRT NWS nadien veel meer metingen opvroeg bij drinkwatermaatschappij De Watergroep, bleek TFA wel degelijk zowat overal op te duiken in het drinkwater, vooral in West-Vlaanderen.
Gezondheidsrisico's nog niet duidelijk
TFA of trifluorazijnzuur is het kleinste broertje van de PFAS-familie. Dat is een categorie van chemische stoffen met een koolstof-fluorverbinding die erg moeilijk afbreken in de natuur, en zich daardoor snel opstapelen.
PFAS-pesticiden zijn een belangrijke bron. Die breken immers af tot de kleinste bouwsteentjes, TFA. Maar de stof wordt ook gebruikt in geneesmiddelen zoals antidepressiva. Hij ontstaat ook wanneer gelekte koelgassen uit koelkasten en airco's afbreken in de atmosfeer, de (intussen verboden) CFK's en HFK's.
"We weten dat TFA heel breed voorkomt in ons milieu. We hebben al erg hoge concentraties gezien in oppervlaktewater, grondwater en kraantjeswater. Maar er zijn nog weinig data beschikbaar over TFA-concentraties in voedsel. Maar deze steekproef moet een idee geven", legt Kristine De Schamphelaere van PAN uit in De Wereld Vandaag.
Hoe ongezond TFA precies is, is nog niet duidelijk. Het stapelt zich alleszins veel minder gemakkelijk op in het lichaam dan andere PFAS-variëteiten zoals PFOS of PFOA. Daar staat dan weer tegenover dat TFA echt alomtegenwoordig is in het milieu, veel meer dan andere PFAS.
Daarom vinden sommige toxicologen dat er reden is om voorzichtig te zijn. Andere PFAS-variaties hebben immers wél bewezen gezondheidsgevolgen: een verhoogd risico op kanker en een impact op de lever, de immuniteit en de vruchtbaarheid. Het duurde een tijd voor die gezondheidsrisico's duidelijk werden.
Verschillende buurlanden nemen het zekere voor het onzekere. Het Duitse Federale Bureau voor Chemische Stoffen gaat ervan uit dat TFA tot vruchtbaarheidsproblemen kan leiden. En het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu zegt dat "TFA verondersteld wordt dezelfde toxische werking te hebben als andere PFAS".
Drinkwater en brood samen overschrijden al PFAS-limiet
"Het mogen dan wel lage concentraties lijken, maar ik kan je verzekeren: wij toxicologen vinden dit géén kleine aantallen", zegt Jacob de Boer, verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam en zelf ook betrokken bij het onderzoek. "Honderden microgrammen TFA in brood, dat is buitengewoon ongewenst."
Al ga je er ook niet meteen van dood, nuanceert hij. "Je valt er niet meteen van om. Maar het heeft mogelijk wel een effect op het immuunsysteem. Nee, dit moet gewoon niet in je brood zitten."
Er zijn momenteel nog geen Europese gezondheidsnormen die aangeven hoeveel TFA we maximaal binnen mogen krijgen via ons voedsel. Maar zulke normen bestaan wel voor de hele PFAS-familie, TFA inbegrepen.
"EFSA (het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid, red.) beveelt maximaal 4,4 nanogram PFAS per kilogram lichaamsgewicht per week aan. Een Nederlander van 70 kilogram haalt de helft van die norm alleen al via de TFA in zijn brood", schetst De Boer. "We weten ook dat alle PFAS in drinkwater samen ook goed zijn voor de helft van de norm. Dus alleen met je drinkwater en brood zit je al op het maximum van wat je mag hebben."
"Ik maak me dus toch wel zorgen, vooral omdat het beleid heel traag reageert."
In Vlaanderen geldt er sinds eind vorig jaar wel een gezondheidskundige advieswaarde voor TFA in het drinkwater: 15,6 microgram per liter. Die werd vastgelegd na onderzoek door het Departement Zorg. Maar Wallonië legt de norm veel lager, op 2,2 microgram.
BBL: "PFAS-kraan moet dicht"
Mogen we nu geen brood meer eten? "Dat is absoluut niet onze boodschap", zegt Kristine De Schamphelaere van PAN. "Maar het beleid is verantwoordelijk voor het dichtdraaien van de kraan voor deze groep van toxische stoffen. Burgers moeten ervanuit kunnen gaan dat het voedsel dat ze consumeren, veilig is."
"Als het over onze gezondheid gaat, gaat het ook om de bredere cocktail van stoffen waar we chronisch aan worden blootgesteld. Maar burgers moeten niet gedwongen worden om keuzes te maken. Het beleid moet bepaalde stoffen verbieden."
PAN vraagt een onmiddellijk verbod op PFAS-bevattende pesticiden die afbreken tot TFA. Het vraagt ook een duidelijke gezondheidsnorm "die rekening houdt met de toxicologische onzekerheden" en brede metingen in heel de EU naar TFA in het voedsel en het milieu.
"Dit vereist onmiddellijke actie", vindt ook Heleen De Smet van Bond Beter Leefmilieu. "Vlaanderen kondigde al een verbod op PFAS aan in het regeerakkoord. Dit zou in het Strategisch Plan Drinkwater van kracht moeten worden, maar we zien minister Brouns hierrond geen beleid voeren. We krijgen al bij elk ontbijt PFAS binnen: de PFAS-kraan moet zo snel mogelijk dicht."
Rechtzetting: een eerdere versie van dit artikel vermeldde dat de 3 geteste Belgische broden in de top-10 met hoogste concentraties waren beland. Dat klopt niet. Het gaat om het kramiekbrood, het volkorenbrood en speculaas.
