Zwaarbeveiligd, diep in de bossen van Geel: VRT NWS op bezoek in 'geheime dronelab' van Europese Commissie

Uit een computer in een van de gebouwen van het Joint Research Centre (JRC) in de bossen van Geel klinkt plots een alarm. "Drone-alarm" flikkert in bloedrode letters op het scherm. Twee wetenschappers in witte labjassen houden hun ogen strak op het scherm gericht, terwijl elders op de site camera’s en radars in actie treden. Niet veel later komt er een eerste beeld van een drone op het scherm. 

"We hebben de drone gelokaliseerd, en hier staat zijn piloot." Wetenschapper Paul Hansen wijst naar een puntje op het scherm. Door zijn collega wordt Hansen de founding father van het Europese anti-droneproject genoemd. Hij doet al sinds 1989 onderzoek voor de Europese Commissie, maar de laatste jaren focust hij zich op counterdronetechnologie. "Ons voornaamste doel is dat we de piloot kunnen vatten."

Gelukkig is dat nu niet nodig. De dronepiloot staat om de hoek en is een collega van Paul Hansen. Elke dag doen ze zulke oefeningen om te testen of alle systemen operationeel zijn, en het moet gezegd: het is indrukwekkend om te zien hoe snel een accurate foto van de drone op het computerscherm verschijnt. Test geslaagd, lijkt mij, maar zo eenvoudig is het spijtig genoeg niet.

"Het detecteren van de drone is een belangrijke eerste stap, maar dan pas begint het echte werk", legt Paul Hansen verder uit. "Dan moet je zo’n drone neerhalen, en dat is niet eenvoudig."

Een collega-wetenschapper wandelt naar een grote, zwarte kist in de hoek van de kamer. Hij haalt er een dronegun uit, een soort pistool dat radiogolven uitzendt en zo de verbinding tussen drone en piloot verbreekt. België heeft onlangs voor 2,8 miljoen euro aan zulke droneguns besteld bij het Australische bedrijf DroneShield. Helaas zijn de wapens peperduur en niet altijd even effectief. 

"Zo’n dronegun kost al snel 100.000 euro per stuk, en je kan ze lang niet overal inzetten", zegt Hansen. "De radiogolven brengen onze communicatienetwerken in de war. Je kan ze dus moeilijk inzetten in de buurt van luchthavens, omdat je dan het vliegverkeer in gevaar kan brengen."

Bovendien zijn er verschillende drones die speciaal ontworpen worden om de detectie- of interceptietechnologieën te omzeilen. Fiberdrones, bijvoorbeeld, die geen draadloze signalen gebruiken, maar wel met kilometerslange dunne glasvezeldraad verbonden zijn met hun bestuurder.

Omdat de communicatie via fysieke glasvezel verloopt, zenden fiberdrones geen radiofrequenties uit. Daardoor kunnen systemen die dronesignalen detecteren of storen, ze vaak niet 'zien' of beïnvloeden, een techniek die onder meer door het Oekraïense leger wordt gebruikt aan het front.

Of er zijn ook drones die geen EID hebben, een soort digitale nummerplaat waarmee veiligheidsdiensten weten van wie de drone is en waar die heen vliegt. Mensen met slechte bedoelingen laten hun drones vaak niet registreren. Zelfs voor erg geavanceerde systemen is het in zo’n geval moeilijk om het onderscheid te maken tussen een vogel of een drone.

"We kunnen dat soort drones wel waarnemen op een radar", zegt Hansen. "Maar het neerhalen ervan is een stuk complexer." Bijkomend onderzoek moet daar in de toekomst oplossingen voor zoeken. 

Door de recente luchtruimschendingen door drones – niet enkel in België, maar ook boven buitenlandse luchthavens en militaire bases – is de interesse in het onderzoek van Hansen en zijn collega’s sterk gegroeid. De JRC-site in Geel wordt platgelopen door buitenlandse veiligheidsdiensten en politici. "Zoveel als we er binnenlaten", antwoordt Hansen grappend als ik hem vraag hoe vaak hij regeringsleiders over de vloer krijgt. 

Onze minister van Defensie Theo Francken (N-VA) heeft hij nog niet op de site gezien, maar met het hoofd van de Belgische politie werkt hij naar eigen zeggen wel nauw samen.

De wetenschappers van het JRC bekijken vervolgens samen met hun buiten- of binnenlandse gasten hoe ze bepaalde kritieke plaatsen, denk aan militaire basissen of nucleaire centrales, beter kunnen beveiligen tegen drones. Ze maakten zelfs een handboek met concrete tips waar aannemers of veiligheidsdiensten mee aan de slag kunnen bij het bouwen of beveiligen van die plaatsen. 

Het onderzoek en de innovatie uit Geel trekken dus tot ver in het buitenland de aandacht, maar zijn lang niet de enige voorwaarde voor het beveiligen van kritieke infrastructuur. Ook bij de wetgevers ligt een belangrijke verantwoordelijkheid. 

Dat blijkt wanneer ik Hansen vraag of er ook verdachte (Russische) drones boven het strengbeveiligde domein in Geel zijn gespot. Of dat effectief is gebeurd, laat hij in het midden, maar zijn blik verraadt dat er inderdaad verdachte toestellen zijn gespot. "Wij zien kilometers ver alles vliegen", glimlacht hij. De daaropvolgende ongemakkelijke stilte zegt genoeg.

Hoewel het onderzoekscentrum tot de nok toe gevuld is met droneguns en andere interceptietechnologie, mogen de wetenschappers de drones niet neerhalen. "Dat is het werk van de politiediensten; de wet verbiedt ons om dat te doen", zegt hij. "De Europese Unie weet wel dat er werk aan de winkel is om een breder wettelijk kader te maken om die intercepties in de toekomst misschien wel mogelijk te maken." 

Dat bevestigt ook Ekaterina Zaharieva, Eurocommissaris voor Start-ups, Onderzoek en Innovatie. Zij bracht op dezelfde dag als VRT NWS een bezoek aan Geel. Toch hoopt ze vooral dat de nieuwe technologie het Europese luchtruim veilig kan houden. 

"De toenemende geopolitieke spanningen en druk op de Europese veiligheid bewijzen dat we de technologie om onze burgers te beveiligen moeten blijven testen, innoveren en verbeteren", zegt ze. "Op die manier willen we ons Europese luchtruim openhouden."