In Nederland voert informateur Sybrand Buma al de hele week zonder succes gesprekken om een coalitie te vormen. De centrumrechtse VVD weigert samen te werken met GroenLinks-PvdA en een centrumrechtskabinet met JA21 ziet D66 dan weer niet zitten. Buma moet dinsdag zijn eindrapport voorstellen aan de Tweede Kamer, maar een uitweg uit de impasse lijkt er op dit moment nog niet te zijn.
Vijf weken na verkiezingen zit formatie in Nederland in het slop
Op 29 oktober trokken de Nederlanders vervroegd naar de stembus nadat het kabinet-Schoof, het rechtse kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB, in juni gevallen was over het migratiebeleid. Bij de verkiezingen werd het centrumlinkse D66 van Rob Jetten de grootste partij met net iets meer stemmen dan de PVV van Geert Wilders. Beide partijen haalden 26 zetels binnen, maar D66 kreeg als grootste partij het initiatiefrecht.
Uit de verkiezingsuitslag bleek meteen dat er om een coalitie te vormen minstens 4 partijen nodig zijn. Er zijn eigenlijk maar 2 werkbare opties:
Een 'Middenkabinet' van D66, het christendemocratische CDA, het rechts-liberale VVD en het linkse GroenLinks-PvdA. Die coalitie zou over een ruime meerderheid van 86 van de 150 zetels beschikken. Rob Jetten gaf vlak na de verkiezingen aan dat deze coalitie zijn voorkeur heeft.
Een centrumrechts kabinet met D66, VVD, CDA en het conservatieve JA21. Het probleem is dat die coalitie maar 75 van de 150 zetels heeft, net 1 zetel te weinig. Om aan een werkbare meerderheid te geraken, moet er nog naar een andere partij gezocht worden, zoals de BoerBurgerBeweging (BBB).
Een coalitie zonder D66 lijkt uitgesloten, want de rechtse partijen alleen komen niet in de buurt van een meerderheid.
Valse start
Aanvankelijk begon de verkiezingsformatie met 2 informateurs: Sybrand Buma van de CDA en Hans Wijers van D66. Maar nadat de Nederlandse krant NRC (intussen rechtgezette) privéberichten van Wijers naar buiten bracht waarin hij VVD-leidster Yesilgöz uitschold voor 'feeks', trok hij zich terug als informateur. Buma stond er dus de afgelopen weken alleen voor om alle partijen rond de tafel te krijgen.
Dinsdag presenteerden D66 en CDA aan de andere partijen een aanzet tot een regeringsakkoord, om een aantal aanknopingspunten te hebben. Maar de gesprekken die hij sindsdien met de verschillende partijen voerde, zijn op niets uitgedraaid. Vandaag deed Buma een ultieme poging om toch een doorbraak te forceren door een rondetafelgesprek met alle fractievoorzitters van de 5 grote partijen. Maar ook dat draaide op niets uit.
"Ik zie geen werkbare meerderheid", zei Buma na afloop van dat gesprek, al wil hij zelf nog niet van een impasse spreken. Yesilgöz wil nog steeds niet met GroenLinks-PvdA in zee, ook niet nu Frans Timmermans – met wie ze vaak stevig in de clinch ging tijdens de campagne – plaats gemaakt heeft voor Jesse Klaver.
"We voelen allemaal verantwoordelijkheid voor het land, maar mijn inzet is niet veranderd", zei ze na afloop van het gesprek. "Maar er zijn meerdere mogelijkheden. Laten we praten over wat wél kan", zegt Yesilgöz.
D66 noemt samenwerking met JA21 "zeer onwaarschijnlijk"
Veel andere mogelijkheden zijn er echter niet, zeker omdat D66-leider Rob Jetten het "zeer onwaarschijnlijk" noemt dat hij met JA21 gaat samenwerken. Hij erkent dat de situatie vastzit. "We hebben veel stof tot nadenken en dat gaan we dit weekend doen. Alle partijen voelen verantwoordelijkheid, maar het is niet zo dat het na dit gesprek helemaal in kannen en kruiken is."
Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) noemt vooral "het blokkeergedrag" van Yesilgöz problematisch. Een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD zou hij niet steunen vanuit de oppositie. "Dat blokkeergedrag moet je niet gaan belonen", zegt hij. Ook Buma ziet op dit moment geen steun voor zijn minderheidsregering.
Hoe verloopt een coalitievorming normaal in Nederland?
Normaal gezien spreekt de voorzitter van de Tweede Kamer, vergelijkbaar met de Kamer in België, de dag na de verkiezingen met de fractievoorzitters. Omdat de verkiezingsuitslag deze keer lang niet eenduidig was, is deze samenkomst uitgesteld tot begin volgende week.
Na die gesprekken wordt een verkenner aangeduid. Die moet uitzoeken welke partijen samen een coalitie kunnen vormen. Ook bereidt hij of zij het debat over de verkiezingsuitslag in het parlement voor. Daar wordt een informateur aangeduid, die de inhoudelijke overeenkomsten tussen de partijen onderzoekt en daarover onderhandelt. De informateur stelt ook het regeerakkoord op.
Als de informateur klaar is met zijn of haar opdracht, stelt hij de benoeming van een formateur voor. De Tweede Kamer moet daarmee akkoord gaan.
De formateur stelt daarna een kabinet samen en hij/zij wordt ook meestal de nieuwe minister-president. Als de nieuwe ministerploeg compleet is, komt het kabinet samen om het regeerakkoord goed te keuren. Daarna gaan de geselecteerde ministers naar de koning voor een eedaflegging.
In tegenstelling tot België speelt de koning in Nederland bij coalitiegesprekken geen rol van betekenis. Vroeger benoemde de koning(in) nog wel de informateur, maar ook dat is inmiddels verleden tijd.
Wat nu?
Aankomende dinsdag loopt de opdracht van informateur Buma af. Dan moet hij zijn eindrapport voorstellen aan de Tweede Kamer en zal er daar gedebatteerd worden over verdere stappen. Buma's opdracht kan verlengd worden, of de Tweede Kamer kan een nieuwe informateur het veld insturen.
De 5 partijen hebben wel al aangegeven dat ze dit weekend verder met elkaar zullen spreken. Buma is daar tevreden over: "Voor mij was het belangrijk om ze samen te spreken en ik realiseerde me dat ze sinds de verkiezingen voor het eerst met zijn vijven aan tafel zaten. Nu moeten ze het gaan doen."
