Het discrete handgebaar dat circuleert als noodsignaal bij geweld kan levens redden, maar is niet in alle situaties even betrouwbaar. Dat zegt Pamela De Dobbeleer, inhoudelijk directeur van het CAW Rivierenland nu een meisje van 6 in Wenen haar ontvoering verijdelde door het gebaar te maken. Volgens De Dobbeleer werkt het signaal alleen wanneer het voldoende bekend is, en moet er gepast op worden gereageerd.
SOS-handgebaar kan levens redden, maar is niet altijd veilig: "Het kan net méér risico creëren"
Ann Willems
Gepubliceerd:
Hand naar voren, duim in de handpalm en vingers eroverheen: met dat ene simpele handgebaar wist een 6-jarig meisje afgelopen weekend in Wenen de politie te alarmeren, nadat ze samen met haar moeder en babybroertje door haar stiefvader was ontvoerd.
Het signaal staat voor “Help mij, ik ben in gevaar” en is een internationaal verspreide veiligheidscode die slachtoffers van huiselijk en gendergerelateerd geweld discreet kunnen inzetten.
Canadees initiatief
Het gebaar werd in april 2020 ontwikkeld door de Canadese Canadian Women’s Foundation, als reactie op de wereldwijde toename van partnergeweld tijdens de coronapandemie.
Het is bewust eenvoudig gehouden zodat slachtoffers zonder woorden kunnen aangeven dat ze hulp nodig hebben. Bij de lancering werd ook de dove gemeenschap geraadpleegd, om te vermijden dat het gebaar elementen uit bestaande gebarentalen zou overlappen of verkeerd geïnterpreteerd worden.
Het signaal werd al snel opgepikt: eerst in lokale en internationale media, maar vooral op het sociale mediakanaal TikTok. Daar circuleren intussen duizenden filmpjes waarin wordt getoond in welke situaties het gebaar van pas kan komen.
Niet altijd even veilig
Hoewel het signaal intussen dus wereldwijd circuleert, benadrukken de initiatiefnemers dat het geen universele oplossing is. De meeste landen hingen er geen officiële sensibliseringscampagnes aan op. Slachtoffers worden bovendien vaak streng gecontroleerd en voelen zich niet altijd veilig genoeg om het gebaar te maken.
Iemand die het handgebaar niet herkent, kan verbaasd reageren en zo juist meer risico creëren
Pamela De Dobbeleer, inhoudelijk directeur CAW Rivierenland
Dat laatste benadrukt ook Pamela De Dobbeleer, inhoudelijk directeur van het CAW Rivierenland. "Het gebaar werkt enkel wanneer het voldoende bekend is, maar dat betekent meteen ook dat plegers weten wat het betekent", zegt ze. "Je hebt het eigenlijk nodig op momenten waarop je niet vrijuit kan spreken omdat de dader in de buurt is. De vraag is dan hoe veilig het wel is om zo’n teken te maken."
Daarnaast is het nooit zeker hoe de persoon naar wie je het signaal richt zal reageren, waarschuwt ze. "Iemand met ervaring in situaties van intrafamiliaal geweld zal wellicht discreet handelen en hulp inschakelen. Maar iemand die het niet herkent, kan verbaasd reageren en zo juist meer risico creëren. Het kan dus werken, maar alleen in omstandigheden die je vaak niet zelf onder controle hebt."
'Masker 19' sloeg niet aan
Tijdens de coronapandemie testte 1712, de hulplijn voor vragen over geweld, misbruik en kindermishandeling, zelf een gelijkaardig systeem: ‘Masker 19’. Slachtoffers konden in de apotheek naar dat fictieve masker vragen, waarna de apotheker een kort document liet invullen om te bepalen of dringend politiehulp nodig was dan wel of een doorverwijzing volstond.
Die campagne sloeg niet aan. "Net als bij het handgebaar moest het initiatief zeer breed bekend zijn om effect te hebben", aldus De Dobbeleer. "We weten uit buitenlandse voorbeelden dat dat veel tijd, herhaling en aandacht vraagt. Onze campagne liep te kort om dat te bereiken. Daarom hebben we ze ook losgelaten."
De Dobbeleer benadrukt dat wie een teken van hulp of een verontrustende situatie opmerkt, de context zorgvuldig moet inschatten.
"Als iemand alleen is, kan je het gesprek aangaan. Maar vaak staat de pleger erbij, en dan wordt dat veel moeilijker. Het belangrijkste is dat het slachtoffer niet in bijkomend gevaar terechtkomt. Bij acuut gevaar is het aangewezen om de politie te bellen. Zij kunnen slachtoffers en plegers in alle veiligheid van elkaar scheiden."
Wat kan je doen als je een slachtoffer bent of kent? De officiële richtlijnen van 1712
Ik ben slachtoffer:
Praten is zeer belangrijk. Neem iemand in vertrouwen. Dat kan een familielid zijn, maar ook je huisarts of een vertrouwenspersoon. Je kan ook altijd bellen naar 1712 , de hulplijn voor vragen over geweld, misbruik en kindermishandeling. Dat is een heel laagdrempelige telefoonlijn: het is anoniem en staat niet op je telefoonrekening. Uiteraard kan je ook altijd terecht bij de politie, op het nummer 101.
Ik ken een slachtoffer:
Vaak raken slachtoffers van partnergeweld geïsoleerd van vrienden en familie. Als je dat merkt, is het belangrijk om toch contact te proberen te houden. Het CAW - Centrum Algemeen Welzijnswerk - heeft 5 tips opgelijst hoe je een slachtoffer kan ondersteunen of helpen .
Laat weten dat je er bent, bied een luisterend oor zonder oordeel.
Verwijs door naar professionele hulpverlening.
Dring je mening over de gewelddadige partner niet op. Dat werkt averechts, want slachtoffers hebben dan de neiging om zich af te sluiten voor jou. En ze moeten zélf de stap zetten naar hulpverlening.
Wees discreet en minimaliseer niet.
Bij een noodgeval, moet je de politie contacteren op het nummer 101.
