Tijd om Asterix en Ambiorix te updaten: boek ‘De Galliërs’ verkent onze voorouders op een andere manier

'De Galliërs' van historica Sien Demuynck (27) is gebaseerd op haar masterproef, waarvoor ze de LECTIO-thesisprijs van het Instituut voor Klassieke Studies aan de KU Leuven won in 2021. Ze heeft haar thema uitgebreid en geïllustreerd voor een breed publiek in een nieuw boek.  

Demuynck vertrok vanuit nieuwsgierigheid naar de voorouders uit eigen streek, vertelt ze in ‘Voorproevers’ op Radio 1. "De Galliërs zitten letterlijk in ons DNA. En 2.000 jaar geleden liepen ze over deze grond. De sporen daarvan zijn misschien niet zo spectaculair als in Griekenland of Egypte, maar ze zijn er wel. Denk aan waterputten of grafresten."

Het boek van Demuynck toont trouwens een mooie collectie Gallische archeologische vondsten, onder meer een riemketting met inlegwerk van rood email, gevonden in het Henegouwse Thuin (foto hieronder).

We kennen de Galliërs vooral als de vijanden van Rome, waarover Caesar schrijft in zijn ‘De bello Gallico’, ‘Over de Gallische oorlog’. Vooral de zin ‘Horum omnium fortissimi sunt Belgae’ is onsterfelijk gebleken: "Van hen allen zijn de Belgen de dappersten." Fortissimi: de sterksten, de meest woeste?

We moeten bij Caesar veel vraagtekens plaatsen, volgens Sien Demuynck. "Hij kwam hier in 58 voor Christus als veldheer, als politicus, naartoe met 6 legioenen. Dat is een enorme troepenmacht, hij had dus wel wat te legitimeren. Het was niet zo dat de Romeinen de Galliërs zomaar onder de voet liepen. Caesar had het moeilijk en moest hen daarom afschrijven als dapper of wild. Hij heeft dat beeld geconstrueerd om zich te verdedigen voor de senaat."

Er zouden nog veel meer clichés over de Galliërs volgen. In de 19e eeuw dienden ze als romantisch en nationalistisch ideaalbeeld. In 1866 kreeg Ambiorix, leider van de Eburonen, zijn beroemde standbeeld in Tongeren. Pikant detail: nagenoeg hetzelfde beeld stond tot aan de Tweede Wereldoorlog in de Parijse voorstad Saint-Denis, maar dan als ‘Vercingetorix’. Gallische helden waren blijkbaar inwisselbaar.  

Dat stereotiepe beeld van Galliërs als ‘Oude Belgen’ bleef lang hangen in schoolboeken of in de beroemde Artis-Historia-albums. "Het verhaal was altijd dat van Romeinen versus Galliërs, waarbij Gallische gezinnen, gebruiken en tradities weggeveegd werden door de komst van Caesar. Hele generaties kinderen groeiden zo op met een foutief beeld."

De grootste pr kregen de Galliërs dankzij de beeldverhalen van Asterix en Obelix. Daarvan werden honderden miljoenen exemplaren over de hele wereld in allerlei talen verspreid. Leuke situaties, maar dat de Galliërs rondliepen met menhirs? Die dateren van duizenden jaren eerder. Dat ze everzwijn eten? Ja, maar niet vaak. Wijn drinken? Zelden. 

Ook hun gevleugelde helmen zijn een anachronisme. Die gevleugelde helm stond vroeger trouwens ook op de pakjes sigaretten van het merk ‘Gauloises’… "De strip claimt nergens historisch correct te zijn en artiesten hoeven zich daaraan ook niet te houden, maar onvermijdelijk bepaalt zo’n reeks de perceptie en bijgevolg ook ons collectieve geheugen."

Samengevat: "Het hedendaagse beeld van Galliërs is het resultaat van meerdere lagen interpretatie, herinterpretatie en misinterpretatie. Wat begon als Romeinse propaganda, werd in de 19e eeuw herwerkt tot nationalistische heldenverhalen en kreeg een humoristische update via de populaire cultuur", schrijft Sien Demuynck.

Het resultaat was dat "historische nuances verloren gingen en dat stereotypen tot vandaag doorwerken in het collectieve geheugen. Wie de inwoners van Gallia echt wil begrijpen, moet dus verder kijken dan Caesar, Ambiorix en Asterix. De werkelijkheid was complexer, diverser en genuanceerder dan de mythe ons wil doen geloven."

Sien Demuynck verzamelt wat we echt weten over de Galliërs. Waar ze woonden, wat ze maakten, aten, verhandelden. Welke spiritualiteit ze beleefden. Het boek maakt duidelijk dat het moeilijk is om over strakke grenzen te spreken, zowel geografisch als in de tijd.

‘De’ Galliër bestond niet; het betrof diverse groepen en mengvormen met andere volkeren. "Gallia valt ruwweg te situeren in het huidige Frankrijk, België, Zuid-Nederland, Duitsland tot aan de Rijn, Luxemburg, op een bepaald moment zelfs tot Zwitserland" in de periode tussen de 2e eeuw voor onze tijdrekening en de 5e eeuw erna. Demuynck spitst zich toe op de inwoners van de Romeinse provincie Gallia Belgica, waar het huidige België grotendeels in paste.

Zelfs al zijn de fysieke, archeologische resten niet zo talrijk en hebben de Galliërs ook nauwelijks geschreven bronnen achtergelaten, toch wordt het beeld van de Galliërs voortdurend bijgesteld, als gevolg van nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. Bijvoorbeeld via genetisch onderzoek. 

"De Galliërs verbrandden hun doden, en dus is er weinig ‘oud DNA’ beschikbaar. We kunnen wel vergelijken met DNA uit de bronstijd voorafgaand aan de tijd van de Galliërs en dankzij een vrij recente ontdekking in Koksijde ook met DNA uit de wat latere Merovingische tijd."

"Het blijft heel spannend afwachten of er ooit Gallisch DNA gevonden wordt", hoopt Sien Demuynck. Ook om dat te kunnen vergelijken met ons DNA van vandaag.