"Elk kunstwerk is daad van verzet": expo in S.M.A.K. Gent focust op protestkunst in Spanje en daarbuiten

“Jezelf een vraag stellen. Daarmee begint verzet. En dan die vraag aan een ander stellen.” Gevleugelde verzen van Remco Campert die helemaal van toepassing zijn op de nieuwe expo in het S.M.A.K.: ‘Resistance. The power of the image’, in het kader van Europalia Spanje. Een groepstentoonstelling met werk van 20 Spaanse kunstenaars.

Vorige week was het 50 jaar geleden dat de Spaanse dictator Francisco Franco overleed en dat de democratie in Spanje werd hersteld. Hoewel er veel breuklijnen bestaan, het land gepolariseerd blijft en de gewelddadige geschiedenis lang toegedekt is gebleven. Maar zoals politoloog Luc Huyse ooit schreef: “Alles gaat voorbij, behalve het verleden”. Dat blijkt uit de tentoonstelling in Gent.

Die expo focust op 3 periodes in de Spaanse geschiedenis en hoe kunstenaars zich verzetten: de  burgeroorlog in de jaren 30; na de dood van Franco eind jaren 70, “toen kunstenaars meer mogelijkheden hadden om zich uit te spreken over misstanden,” zegt curator Sam Steverlynck. En ten slotte onze tijd, "de voorbije 10 jaar, toen Spanje geconfronteerd werd met een banken- en huizencrisis en de indignados op straat kwamen.”

Wellicht het beroemdste activistische kunstwerk is ‘Guernica’ van Pablo Picasso uit 1937. Een aanklacht tegen het fascistische bombardement op het Baskische stadje Guernica, maar ook een universele schreeuw om vrede.

Al kort na het bombardement werd het schilderij van Picasso getoond op de Wereldtentoonstelling van Parijs. De curator van het Spaanse paviljoen was Josep Renau, die zelf affiches en fotomontages maakte als propaganda voor de linkse regering. Werk van Renau is te zien in Gent. De Guernica zelf niet (die blijft in het Reina Sofía-museum in Madrid), wel allerlei gravures die er elementen uit overnemen.

Dictatuur of niet, al in de jaren 50 en 60 lokte Spanje toeristen uit het noorden van Europa naar de costa’s. ‘Spain is different’ was de perfide slogan van het Franco-regime. Kunstenaar Joan Rabascall nam dat als uitgangspunt om tegen allerlei heilige huisjes te schoppen: hij schildert afbeeldingen van voetbaluitslagen, reclame voor wapens, de uren van de eucharistie. 

Nogal wat hedendaagse Spaanse kunstenaars graven diep in het verleden. Lúa Coderch draagt een werk op aan haar grootouders die alle 4 aan de kant van Franco stonden. Ze toont hun foto’s in uniform, en zingt intussen aarzelend de liederen van de politieke tegenstanders. In dezelfde ruimte vertelt kunstenares Ana García-Pineda het verhaal van haar grootouders, die aan de andere kant stonden. Opa werd vermoord, oma moest van naam veranderen: Armonia stond niet op de lijst met heiligen, het werd Dolores, wat  ‘pijn’ betekent.

“Dit gaat zowel over micro- als macrogeschiedenis,” legt curator Sam Steverlynck uit. “Nadat Franco overleed in 1975 – hij is nooit afgezet -  hebben beide partijen beloofd om elkaar niet te vervolgen. Het idee was: we slaan de pagina om en we vergeten het. Maar de wonden zijn blijven etteren. Je ziet dit ook in andere landen: de 1e generatie zwijgt, de 2e en 3e beginnen te onderzoeken en zich vragen te stellen over de rol van vader of grootvader.”   

De Spaanse curator Marta Ramos-Yzquierdo beaamt dat: “De geschiedenis is zeer lang niet verteld. Er was beslist om te vergeten, om voort te kunnen. Mijn generatie denkt daar anders over. Het is ook niet de bedoeling om elkaar verwijten te maken, in de zin van: jouw familie was fout, de mijne was juist. Om niet opnieuw verdeeld te raken, moeten we erkennen wat er echt is gebeurd en de waarheid kennen.”

Een plafond met 1.800 papieren lampionnen, bedrukt met historische archieffoto’s, muren vol kalenderblaadjes met data die verwijzen naar traumatische gebeurtenissen: de pijnlijke geschiedenis van Spanje ligt vlak onder de oppervlakte in deze tentoonstelling. 

En het gaat niet enkel over één land in het verleden. “Het traject van de expo verbreedt naar mondiaal verzet,” zegt Sam Steverlynck. Fernando Sánchez Castillo toont de vele maskers die betogers wereldwijd opzetten, vaak speels en creatief, zoals een Mickey Mouse-gasmasker of een roze Pussy Riot-muts. Hier in brons vereeuwigd, tegen een wand vol slogans die alle richtingen uit schieten.

Je leest zowel ‘Black power’ als ‘White power’, ‘No gods no masters’, ‘Eat the rich’ als de Gentse slogan ‘Nie neute, niet pleuje’. Allemaal identiek in zwart op wit worden dit holle woorden, is de stelling van Daniel Andújar.

De expo eindigt met een video-installatie van Eli Cortiñas. Je stapt een soort lobby binnen, met foto’s van glanzende kogels die wat weg hebben van lipsticks en een ‘beeldenstorm’ van agressieve technologie die erop uit is om te controleren. 

‘The power of the image’ is de ondertitel van de expo. Beelden kunnen ten goede of ten kwade worden gebruikt, en zelfs allebei tegelijk. Kritisch blijven is absoluut noodzakelijk, vindt curator Sam Steverlynck.  “Wat we willen bereiken met de expo is een beter besef van het beeld. Om beelden beter te kunnen lezen en ontcijferen, want we staan nog maar aan het begin, met AI en deepfakes allerhande.” 

Bij een tentoonstelling over kunst als verzet rijst natuurlijk de vraag der vragen: kan kunst de wereld redden? “Dat is een klassieker, die veel verwachtingen in zich houdt. Kunst kan wel bewustzijn creëren en mensen prikkelen om na te denken en niets zomaar voor waar aan te nemen,” antwoordt Sam Steverlynck. 

Marta Ramos-Yzquierdo nuanceert: “Het is niet de plicht van de kunstenaar om de wereld te redden. Die is deel van de samenleving. Maar ik wil de Franse filosoof Gilles Deleuze citeren: 'Misschien is niet elke verzetsdaad een kunstwerk, maar elk kunstwerk is wel een daad van verzet'.”