"We weten dat sommigen van jullie grotere ambities hadden." COP-voorzitter André Corrêa do Lago drukte het tijdens de slotmeeting nog zachtjes uit. De klimaatconferentie in Brazilië, die heel ambitieus was begonnen en de COP van de waarheid werd genoemd, heeft al bij al een zwakke slottekst opgeleverd. Wat moeten we onthouden van deze COP30?
De 'COP van de waarheid' die een ongemakkelijke waarheid blootlegde: dit moet je onthouden van de klimaatconferentie in Belém
Michael Torfs
Gepubliceerd:
Laten we beginnen met de olifant in de kamer: fossiele brandstoffen. Voor de start van COP30 werd veel verwacht van nieuwe ambities om de uitstoot van broeikasgassen te verlagen. Dat was dringend nodig, want in verschillende klimaatrapporten vooraf waren nog maar eens alle alarmbellen afgegaan.
De wereld blijft veel te veel broeikasgassen uitstoten, en zit helemaal niet op het juiste spoor om het klimaatakkoord van Parijs te halen. De hernieuwde plannen die op tafel lagen voor deze COP30 waren ruim onvoldoende. Ze waren goed voor een daling van de uitstoot van 10 procent tegen 2035 (tegenover 2019), maar eigenlijk is 60 procent nodig.
Van COP van de waarheid naar dreigende breuk
10 jaar na Parijs moest het daarom de COP van de waarheid worden, zo zei president Lula da Silva. Plannen waren (en zijn) er voldoende, op deze COP moest het gaan om uitvoeren, voegde VN-secretaris-generaal António Guterres eraan toe.
Op dat vlak is deze COP mislukt. Dat ging zo: een concreet stappenplan om af te raken van fossiele brandstoffen zoals gas, olie en steenkool (de zogenoemde roadmap) werd de inzet van de slottekst tijdens de tweede week.
Een coalitie van 80 landen die vooruit wilden, de 'coalition of the willing', zette de hakken in het zand. De roadmap moest er voor hen, onder leiding van de EU, absoluut in. Er dreigde een patstelling, want voor een meerderheid van de bijna 200 landen in Belém hoefde het niet. Die groep werd aangevoerd door Saudi-Arabië en enkele oliestaten, maar ook grootmacht China zat in dat kamp.
De weg van het minste kwaad
Zonder de Verenigde Staten die er onder Joe Biden nog voor wilden gaan, zonder de steun van grootmacht China en ook India (dat nota bene pas na deze COP zijn aangepast klimaatplan zal voorstellen), raakte de EU te veel geïsoleerd. Europa bond in en ging akkoord met een slottekst zonder fossiel stappenplan.
Op de 'COP van de waarheid' kwam daarmee een veeleer ongemakkelijke waarheid naar boven: het merendeel van de landen is, om economische of andere redenen, nog steeds niet klaar voor een (versnelde) afbouw van de uitstoot. Het is nochtans wat de klimaatwetenschap al jarenlang aanbeveelt, en met rood aanstipt.
"Beter een akkoord dan geen akkoord", zei Belgisch minister van Klimaat Jean-Luc Crucke. Maar welke toegevingen kreeg de EU dan precies? Weinig, zo bleek. Brazilië gaat wel gesprekken opstarten over een stappenplan, beloofde Corrêa do Lago.
Maar dat gaat om een magere aparte deal, en het zal wellicht met een beperkt aantal landen zijn die sowieso al mee zijn in het klimaatverhaal. Al kan het andere landen natuurlijk gaan inspireren. Afspraak daarvoor eind april in Colombia.
Ik zeg niet dat we de klimaatstrijd aan het winnen zijn, maar we doen nog mee
Simon Stiell, hoofd Klimaatverandering bij de VN
"Er was meer nodig. En toch blijft de wereld wat hij is. De klimaattop is wat hij is", haalde EU-commissaris Wopke Hoekstra de schouders op. De EU koos de weg van het minste kwaad door in te binden, en Hoekstra benadrukte dat er ook andere dingen in stonden, zoals meer geld voor ontwikkelingslanden.
VN-klimaatbaas Simon Stiell ziet het positiever. Hij benadrukte in zijn slotspeech dat "de doelstelling van maximaal anderhalve graad opwarming binnen bereik blijft". "Ik zeg niet dat we de klimaatstrijd aan het winnen zijn, maar we doen nog mee en we vechten terug", hield hij de moed erin.
Hoe dan ook, in de slotverklaring blijft de anderhalvegraaddoelstelling overeind, al wordt er vooral gezegd dat die "binnen bereik" moet blijven. Want door de economische realiteit gaat de wereld over die drempel stappen in het komende decennium.
Een goede start voor het regenwoud...
Een ander groot thema tijdens de COP was het regenwoud. Niet toevallig had Lula da Silva Belém als gaststad gekozen, alias de 'poort naar de Amazone'. Regenwouden slaan gigantisch veel koolstof op, en helpen de mens zo in de strijd tegen klimaatverandering.
Gastheer Lula greep het momentum en kondigde een nieuw fonds aan om bossen beter te beschermen (het TFFF of Tropical Forest Forever Facility). Meteen werden verschillende miljarden verzameld, de teller staat intussen op ongeveer 6 miljard euro. Maar doneren gebeurt vrijwillig en of het voldoende zal zijn, valt af te wachten.
... maar de twijfels blijven
In de slotverklaring staat enkel een zwakke passage over tropische bossen. Er was sprake van een stappenplan om ontbossing tegen te gaan, maar ook die roadmap haalde de slottekst niet, ondanks de focus van de COP op het regenwoud en de steun van ruim 90 landen. Het COP-voorzitterschap wil gaat wel gesprekken leiden over een mogelijke roadmap.
Tijdens de COP kreeg Lula bovendien te maken met protesten van de inheemse bevolking. Zij zeggen dat het Amazonewoud nog te veel aftakelt door commerciële projecten, ook onder zijn presidentschap na Jair Bolsonaro.
Zo is er een project voor een bijna 1.000 kilometer lange Ferrograo-spoorlijn dwars door het Amazonegebied, om onder meer sojabonen en granen efficiënt te kunnen transporteren naar de kusthavens.
Het toont aan hoe ook Lula de balans probeert te vinden tussen economie en klimaat en zelf op 2 gedachten blijft hinken nadat eerder bekend was geraakt dat Brazilië proefboringen toelaat voor nieuwe olievelden op zee.
Geld voor de arme landen blijft een splijtzwam
Een derde belangrijk punt was geld voor de arme en kwetsbare landen. Vaak gaan die 2 adjectieven hand in hand, want de landen die het zwaarst getroffen worden door de klimaatverstoring zijn vaak ontwikkelingslanden of landen uit het globale Zuiden.
Op COP29 in Bakoe vorig jaar was hen meer geld beloofd om zich beter te kunnen wapenen tegen de impact van de klimaatverandering (adaptatie), en om beter de groene transitie te kunnen maken. Uiteindelijk kwam de focus in Belém te liggen op meer geld voor adaptatie. Dat fonds zou verdrievoudigd worden tegen 2035, later dan vele landen gewild hadden.
Veel Afrikaanse landen behoorden overigens niet tot de coalition of the willing in Belém, terwijl ze wel vierkant achter een snelle afbouw van fossiele brandstoffen staan.
Maar ze wilden niet nog meer verplichtingen met een concreet stappenplan voor fossiele brandstoffen. Zelf kunnen ze soms amper de omslag naar een groene economie betalen, en ze wachten nog op meer geld van de rijkere landen. De wrevel over klimaatgeld gaat al jaren mee, en speelde ook op deze COP mee.
De dubbele rol van China
Tijdens de eerste week maakte China gebruik van de leemte die de VS had achtergelaten om zich tot 'klimaatleider' te ontpoppen. Grootmacht China kreeg positieve commentaren in de wandelgangen en zette zijn leidersrol in de groene technologie in de verf op druk bijgewoonde presentaties.
Het land kreeg zelfs een pluim van Gavin Newsom, de gouverneur van Californië die in week 1 opdook in Belém, voor zijn hernieuwbare energie.
Toen het in de tweede week om een concreet stappenplan ging weg van fossiele brandstoffen, voegde China zich evenwel niet bij de coalition of the willing. Het koos voor het economische verhaal, met de suggestie om 'de transitie weg van fossiele brandstoffen' "een meer positieve toon te geven" door de focus te leggen op hernieuwbare energie. China blijft zelf intussen nog voor een groot deel afhankelijk van steenkool.
In het slotakkoord staat overigens dat handelsbarrières in de toekomst besproken moeten worden. Maatregelen in de strijd tegen de klimaatopwarming (zoals de Europese grenstaks voor koolstof, denk bijvoorbeeld aan Chinees staal met een grotere voetafdruk) mogen geen vorm van discriminatie of belemmering vormen, staat er. Het is een passage waar China heel tevreden mee is.
Werkt het systeem nog wel?
Net als de vorige jaren leverde COP30 geen sterk slotakkoord af. Er gaan steeds meer stemmen op om het format aan te passen. Als bijna 200 landen samen overeenstemming moeten vinden over een slottekst, dan kom je immers meestal uit bij een compromis dat vaak dicht bij de grootste gemene deler ligt.
Maar er lijkt geen alternatief voor iets dat bij uitstek een probleem is van de hele wereld en door de hele wereld besproken en aangepakt moet worden. Er is directe diplomatie voor nodig, maar dat vraagt dan weer tijd. "De EU moet meer investeren in diplomatie om van COP31 in Turkije volgend jaar een groter succes te maken", merkt Europarlementslid Sara Matthieu (Groen) op.
Woelige wateren, toch een globaal akkoord
Simon Stiell, hoofd Klimaatverandering bij de VN, probeerde positief te blijven en zei dat de wereld er toch weer in geslaagd is om, in woelige geopolitieke wateren, tot een globaal akkoord te komen. Dat kan ook zonder de VS.
"De landen hebben gekozen voor eenheid", zei Stiell. Multilateralisme was op hetzelfde moment overigens ook een thema op de G20-top met de grootste economieën, die gelijk liep met de finale van COP30 in Johannesburg. "De internationale gemeenschap had de keuze: voortdoen of opgeven. We hebben de eerste optie gekozen", zei gastheer Lula.
Misschien is het nog de grootste verdienste van deze COP dat er, ook zonder de VS, een globaal akkoord ís, en dat het uiteindelijk ook niet ronduit slecht is. Of zoals de Franse minister voor Ecologische Transitie Monique Barbut het zei over het slotakkoord: "We hebben ons niet verzet tegen de slottekst omdat er niets buitengewoon slechts in staat."
